Bəzən fərqində olmadan keçmişdə öyrəndiyimiz bir məlumatı, gördüyümüz bir obrazı və ya eşitdiyimiz bir fikri tamamilə unutduğumuzu zənn edirik. Lakin illər sonra həmin fikir anidən beynimizdə parlayır və bizə elə gəlir ki, orijinal bir ideya kəşf etmişik. Psixologiyada və neyroelmdə bu fenomen Kriptomneziya (Cryptomnesia - yunanca kryptos "gizli" və mnesis "yaddaş") adlanır. Simvolik olaraq bunu "gizli yaddaş" kimi də tərif edirlər.
Kriptomneziya — insanın hafizəsində olan bir xatirənin, məlumatın və ya təcrübənin mənbəyini unudaraq onu özünün yeni, orijinal ideyası kimi qəbul etməsi halıdır. Beyin məlumatı iki ayrı qovluqda saxlayır: məlumatın özü (məsələn, "ağaclar oksigen istehsal edir") və bu məlumatı harada, neçə yaşında və kimdən öyrəndiyimizi saxlayan mənbə yaddaşı. Kriptomneziya mənbə yaddaşının pozulması zamanı ortaya çıxır. Beyin məzmunu saxlayır, amma onun hansı kitabdan, filmdən və ya söhbətdən gəldiyini "silir". İllər sonra həmin məzmun şüur səviyyəsinə çıxanda beyin onu yeni bir kəşf kimi qəbul edir.
Bu fenomen təkcə sıradan insanların deyil, dahi bəstəkarların, yazıçıların və filosofların da başının bəlası olmuşdur. The Beatles qrupunun əfsanəvi gitaristi Corc Harrison 1970-ci ildə solo karyerasının ən böyük hitlərindən biri olan "My Sweet Lord" mahnısını bəstələdi. Mahnı bütün dünyada rekordlar qırdı. Lakin çox keçmədən The Chiffons qrupunun "He's So Fine" (1963) mahnısının müəllif hüquqları sahibi Harrisonu məhkəməyə verdi. Mahnıların melodiyası demək olar ki, eyni idi. Harrison məhkəmədə heç vaxt şüurlu şəkildə həmin mahnını oğurlamadığını bildirdi. Hakim məsələni araşdırdıqdan sonra Harrisonun kriptomneziya etdiyi qərarına gəldi. Harrison illər əvvəl radioda eşitdiyi melodiyanı unutmuş, lakin bəstə yazarkən şüuraltındakı bu köhnə lent yazısı yeni ideya kimi üzə çıxmışdı.
Oxşar şəkildə filosof Fridrix Nitsşe "Zərdüşt belə deyirdi" əsərini yazarkən bir parçanı inanılmaz dərəcədə obrazlı və detallı təsvir etmişdi. İllər sonra Nitsşenin dostu və bacısı müəyyən etdilər ki, həmin tərkib və təsvir Nitsşenin 11 yaşında oxuduğu sıradan bir bədii kitabdan götürülüb. Nitsşe həmin kitabı oxuduğunu tamamilə unutmuşdu, lakin cümlələr sözbəsöz şüuraltında qalmışdı. Görmə və eşitmə məhdudiyyətli dahi yazıçı Helen Keller də 12 yaşında ikən öz müəlliminə təmənnasız hədiyyə kimi "The Frost King" adlı bir nağıl yazdı. Nağıl çox bəyənildi və çap olundu. Lakin sonra bəlli oldu ki, bu nağıl Marqaret Kanbi adlı başqa bir yazıçının "The Frost Fairies" nağılı ilə demək olar ki, eynidir. Keller uşaqlıqda bu nağılı kiminsə onun əlinə hərflərlə tərcümə edərək oxuduğunu unutmuşdu və bu hadisə balaca Kellerdə böyük mənəvi travma yaratdı.
Yaddaş dediyimiz şey bir videoqeyd deyil. O, hər dəfə xatırlayanda rekonstruksiya edilən dinamik bir strukturdur. Yalançı Xatirə (False Memory) — insanın heç vaxt baş verməmiş bir hadisəni tamamilə realmış kimi xatırlaması və ya baş vermiş hadisəni tamamilə dəyişdirərək yaddaşında saxlamasıdır. Böyük yaddaş tədqiqatçısı Elizabet Loftus "Ticarət mərkəzində itmək" eksperimentində subyektlərə uşaqlıqlarına dair real xatirələrini təqdim etdi, lakin araya uydurma bir hekayə qatdı: "Sən 5 yaşında olanda ticarət mərkəzində itmişdin, ağlayırdın və səni yaşlı bir qadın tapıb ailənə qaytarmışdı." İlk gün iştirakçılar bunu xatırlamadıqlarını dedilər. Lakin bir neçə həftə sonra təkrarlanan seanslarda iştirakçıların 25%-i həmin uydurma hadisəni təfərrüatı ilə xatırlamağa başladı. Onlar hətta yaşlı qadının geyimini, ticarət mərkəzinin qoxusunu və necə qorxduqlarını xatırladıqlarını iddia etdilər. Beyin verilən ipucunu götürərək tamamilə uydurma bir keçmiş inşa etmişdi.
Kriminalistikada uzun illər ən etibarlı sübut sayılan şahid ifadələri, əslində insan beyninin təlqinə nə qədər açıq olduğunun canlı sübutudur. İstintaq zamanı müstəntiqin və ya vəkilin verdiyi tək bir söz belə şahidin yaddaşını kökündən dəyişdirə bilər. Elizabet Loftusun apardığı məşhur təcrübədə iştirakçılara avtomobil qəzası videosu göstərilmiş və iki fərqli sual verilmişdir: "Maşınlar bir-birinə dəyəndə sürət nə qədər idi?" və "Maşınlar bir-birinə çırpılanda sürət nə qədər idi?". "Çırpılanda" sözünü eşidən iştirakçılar nəinki sürəti daha yüksək qiymətləndirdilər, hətta bir həftə sonra sorğulananda videoda heç vaxt olmayan şüşə qırıntılarını gördüklərini iddia etdilər. Bir emosional feil beyinə olmayan bir detalı zəncirvari şəkildə əlavə etdirmişdi.
Bu cür aldanışlar insan həyatında silinməz izlər buraxır. ABŞ-da DNT analizlərinin inkişafı ilə yaradılan Innocence Project (Günahsızlıq Layihəsi) məhkəmə səhvləri nəticəsində həbs olunan yüzlərlə insanın bəraət almasını təmin etdi. Statistika dəhşətli bir həqiqəti üzə çıxardı: səhvən həbs edilən günahsız insanların 70%-dən çoxu şahidlərin yanlış tanıması və yalançı xatirələri səbəbindən məhkum olunmuşdu. Şahid cinayətkar zənn etdiyi şəxsi tanıyarkən yalan danışmırdı. O, səmimi qəlbdən qarşısındakı şəxsin cinayətkar olduğuna inanır, hətta onun üz cizgilərini hafizəsindəki cinayətkarın siması ilə əvəzləyirdi. Şübhəlinin tanınması prosedurunda polis şübhəliləri sıraya düzüb şahidə "Cinayətkar bunlardan hansıdır?" deyə soruşduqda, şahid beyni avtomatik olaraq nisbi müqayisə edir. Şahid xatirəsindəki cinayətkara ən çox bənzəyən şəxsi seçir, hətta real cinayətkar həmin sırada olmasa belə. Əgər müstəntiq şahidə "Tələsməyin, cinayətkar bu sırada olmaya da bilər" xəbərdarlığını etməzsə şahidin yalançı xatirə yaratmaq və günahsız birini seçmək ehtimalı kəskin şəkildə artır.
Əgər yalançı xatirə fərdi miqyasda baş verirsə, "Mandela Effekti" eyni yalançı xatirənin milyonlarla insan tərəfindən eyni şəkildə paylaşılmasıdır. Kollektiv yaddaşın bu təəccüblü tələsi adını Cənubi Afrikanın lideri Nelson Mandeladan alır. 2009-cu ildə paranormal tədqiqatçı Fiona Broome kəşf etdi ki, milyonlarla insan Nelson Mandelanın 1980-ci illərdə həbsxanada öldüyünü xatırlayır. İnsanlar hətta onun dəfn mərasimini televizorda izlədiklərini, həyat yoldaşının nitqini belə təfərrüatı ilə təsvir edirdilər. Halbuki Mandela həmin vaxt sağ idi və 2013-cü ildə vəfat etdi.
Kollektiv aldanışın nümunələri kütləvi mədəniyyətdə çoxluq təşkil edir. Məsələn, insanların böyük əksəriyyəti Monopoly oyunundakı yaşlı obrazın (Rich Uncle Pennybags) gözündə monokl (tək şüşəli eynək) olduğunu iddia edir, lakin personajın heç vaxt monoklu olmayıb. Beyin "zəngin və yaşlı centlmen" arxetipini gözlüklə birləşdirərək təsviri avtomatik tamamlayır. Pokemon cizgi filminin qəhrəmanı Pikachunun quyruğunun ucunda qara zolaq olduğunu xatırlayanlar çox olsa da, onun quyruğu tamamilə sarıdır. Star Wars filmindəki məşhur səhnədə Darth Vader əslində "No, I am your father" dediyi halda, kütləvi mədəniyyət sözü "Luke, I am your father" olaraq dəyişdirib və kollektiv hafizəyə yanlış kodlayıb. Bu mexanizmin arxasında beynin vizual və ya mətn məlumatındakı boşluqları özündə olan ümumi şablonlarla (arxetiplərlə) doldurması və sosial təlqin durur — bir nəfər yanlış xatirəni paylaşdıqda digər insanların beyni həmin informasiyanı doğrulayır və öz yaddaş faylını yeniləyir.
Kriptomneziya, yalançı xatirələr və Mandela effekti beynin məlumatı işləmə qaydasının yalnız bir hissəsidir. Hafizə prosesində başqa maraqlı şüuraltı fenomenlər də mövcuddur. Məsələn, "Deja vu" tamamilə yeni bir məkanı və ya anı sanki daha əvvəl yaşamışıq hissi yaradır ki, bu da beynin sağ və sol yarımkürələrinin vizual siqnalı emal edərkən millisaniyəlik gecikməsindən yarana bilər. Bunun əksi olan "Jamais vu" zamanı isə insan çox yaxşı tanıdığı bir şəxsi, evi və ya doğma sözü anidən tamamilə yad kimi hiss edir. Konfabulyasiya (Dürüst Yalançılıq) zamanı xüsusən yaddaş boşluqları yarandıqda beyin keçmiş təcrübələrdən və ya xəyallardan parçalar yığaraq həmin boşluğu doldurur. İnsan tamamilə uydurma xatirəyə səmimi qəlbdən inanır. Ekstrapolyasiya (Gələcək Simulyasiyası) zamanı isə şüuraltı gələcəyin ssenarisini yazır.
Biz özümüzü tamamilə azad və özünəməxsus fikir sahibi, yaddaşımızı isə sarsılmaz həqiqət qutusu hesab edirik. Lakin elmi faktlar göstərir ki, beynimiz uşaqlıqdan bəri oxuduğumuz hər cümlənin, gördüyümüz hər mənzərənin və eşitdiyimiz hər səsin gizli arxivini tutur, bu arxivdən yeni hekayələr toxuyur və hətta olmayan xatirələr uydurur. Mütləq mənada dəyişməz keçmiş və ya tamamilə yeni ideya dərk olunmaya bilər. Hər xatirə və hər yeni fikir, şüuraltında unudulmuş köhnə parçaların yeni bir kombinasiyasıdır.