Biz hər zaman qeyri-adi uğurlar qazanmış, heyranedici sənət əsərləri yaratmış və ya elmdə çevriliş etmiş insanları fərqli bir zirvəyə oturtmağa meylli olmuşuq. Volfqanq Amadey Motsartın beş yaşında simfoniya bəstələməsi, İsaak Nyutonun başına alma düşən kimi cazibə qanununu kəşf etməsi və ya Leonardo da Vinçinin fırçanı əlinə alaraq şahəsərlər yaratması kimi rəvayətlərlə çox qarşılaşmışıq. Biz bu insanlara "dahi" deyir və onların nailiyyətlərini anadangəlmə, ilahi bir vergi ilə əlaqələndiririk. Lakin bu baxış bucağı reallığı əks etdirmir. Bu, alman filosofu Fridrix Nitsşenin də qeyd etdiyi kimi, bizim daxili qorxularımızdan, eqomuzdan və tənbəlliyimizdən doğan bir illüziyadır.

Fridrix Nitsşe özünün 1878-ci ildə işıq üzü görən "İnsani, lap insani" (Menschliches, Allzumenschliches) əsərində sənət və yaradıcılıq psixologiyasını analiz edir. O yazırdı: "Das Vollkommene soll nicht geworden sein" – yəni, “Mükəmməl olan yaranmış olmamalıdır.”

İnsan beyni tamamlanmış, cilalanmış və son həddinə çatmış məhsula heyran olmağı sevir. Biz bir heykəltəraşın emalatxanasındakı daş qırıntılarını, toz-torpağı, uğursuz cızma-qaraları və günlərlə çəkilən yaradıcılıq zəhmətini görmək istəmirik. Biz sadəcə qarşımızda duran o qüsursuz mərmər heykələ baxıb zövq almaq istəyirik. Niyə? Çünki əgər biz o əsərin arxasındakı zəhməti, tökülən tər qanları və yüzlərlə uğursuz cəhdi görsək, daxili narsisizmimiz (eqomuz) ciddi şəkildə zədələnər.

Əgər o "dahi" şəxsiyyət də bizim kimi hər gün səhv edərək, addım-addım irəliləyibsə, deməli, bizim bu gün heç bir şey etməməyimiz üçün bəhanəmiz qalmır. Birinə "dahi" etiketini yapışdırmaq, "O, başqa bir növdür, fövqəlinsandır, mən isə sadə bir faniyəm" deməkdir. Bu yanaşma bizi hərəkətə keçmək, gecə-gündüz işləmək məsuliyyətindən azad edir. Beləliklə, öz komfort zonamızda rahatca əyləşib, heç bir böyük hədəfə can atmadan mənasız işlərimizdən vicdan əzabı çəkmədən həzz ala bilirik. Dahilik mifi, kütlənin öz tənbəlliyini sığortalamaq üçün uydurduğu psixoloji qalxandır.

“Heç kim bir başqasının işində onun necə yetişdiyini, o bəhrənin necə böyüdüyünü görə bilməz. Bu, sənətin ən böyük üstünlüyüdür. Harada ki, inkişaf prosesini görmürük, orada dahilikdən dəm vurmağa başlayırıq...”

~ Fridrix Nitsşe

Bu o deməkdirmi ki, genetik meyllilik və ya fərdi potensial tamamilə yoxdur? Əlbəttə ki, var. Lakin istedad sadəcə torpağa atılmış xam bir toxumdur. Əgər o toxumu hər gün sulamasanız, üzərində illərlə işləməsəniz, o, torpağın altında çürüyüb gedən quru bir qabıq olaraq qalacaq. Dünyanın ən böyük potensialına sahib insanı belə, əgər zəhmət çəkmirsə, heç vaxt real uğura imza ata bilməz. Əksinə, orta səviyyəli istedada malik olan, lakin intizamlı və davamlı çalışan bir fərd, sadəcə öz fitri istedadına güvənib tənbəllik edən hər kəsi geridə qoyacaqdır.

Nitsşeyə görə, bizim dahi adlandırdığımız insanların əsl fərqi onların göydən enmiş xüsusi sehrli güclərə malik olmaları deyil, onların fərqi yorulmaq bilməyən, güclü iradəyə sahib olmalarındadır. Onların təfəkkürü daimi olaraq hərəkətdədir. Onlar xammalı görür, emal edir, bəyənmir, cırır, yenidən başlayır, tənqid edir və özlərini daim cilalayırlar. “Dahilik göydən düşən ani bir ildırım deyil, yerin altında səbirlə qazılan dərin bir quyudur.”

~ Fridrix Nitsşe

Müasir psixologiya və neyrologiya elmi də Nitsşenin təxminən 150 il əvvəl irəli sürdüyü bu fikri təsdiqləyir. Tədqiqatçı Malkolm Qladuel və psixoloq Anders Ericsson tərəfindən populyarlaşdırılan "10,000 saat qaydası" göstərir ki, hər hansı bir sahədə dünya səviyyəli usta və ya mütəxəssis olmaq üçün genetik meyllilikdən daha çox, təxminən 10,000 saatlıq "şüurlu təcrübə" (deliberate practice) tələb olunur.

Gəlin dahi hesab etdiyimiz Motsartın nümunəsinə baxaq. Bəli, o, uşaq yaşlarından musiqi ilə məşğul idi, lakin onun ilk böyük şahəsəri sayılan "Motsartın 9 nömrəli Mi-bemol major Piano Konserti (K. 271, «Jeunehomme»)"ni bəstələyəndə onun artıq 21 yaşı var idi. O, bu yaşa qədər dövrünün ən güclü musiqi müəllimlərindən biri olan atası Leopold Motsart tərəfindən düz 15 ildən çox gecə-gündüz ağır rejimdə çalışdırılmışdı. Yəni Motsart doğulanda əlində hazır simfoniya ilə doğulmamışdı. O, uşaq yaşlarından etibarən ağlasığmaz dərəcədə ağır əməyin süzgəcindən keçmişdi.

Eyni şəkildə, İntibah dövrünün dahi rəssamı və heykəltəraşı Mikelancelo Buonarroti kütlənin onu necə ilahiləşdirdiyini görəndə reallığı bu sözlərlə etiraf etmişdi: “Əgər insanlar mənim ustalıq səviyyəsinə çatmaq üçün nə qədər amansızca çalışdığımı bilsəydilər, bu onlara heç də sehrli və heyranedici görünməzdi.”

Heç kim anadangəlmə dahi olmur. Dahilik – prosesi, tökülən təri və çəkilən əziyyəti görmək istəməyən passiv tamaşaçıların uydurduğu və sığındığı bir illüziyadır. Bu həqiqəti dərk etmək bizə iki böyük qapı açır:

✓ Məsuliyyət: Artıq heç bir bəhanəmiz qalmır. Öz uğursuzluğumuzu və ya hərəkətsizliyimizi "mənim istedadım yoxdur" deyərək ötüşdürə bilmərik. Bu, vicdanımızla bizi üz-üzə qoyur.

✓ Azadlıq və Ümid: Əgər dahilik anadangəlmə verilən dəyişməz bir status deyilsə, deməli, hər birimiz doğru strategiya, daimi intizam və sarsılmaz iradə ilə seçdiyimiz sahədə özümüzün ən mükəmməl versiyamızı inşa edə bilərik.

Mükəmməllik bir möcüzə deyil. O, hər gün verilən kiçik, lakin çətin qərarların, fədakarlıqların və ağır zəhmətin məntiqi yekunudur. Dahi doğulmurlar, dahiliyi zəhmətlə tikirlər.