Gündəlik həyatda qarşılaşdığımız bir insanın gülümsəməsini, ağlamasını və ya bizə cavab verməsini gördükdə onun daxilində də bizim kimi bir hiss etmə mexanizminin olduğuna avtomatik olaraq inanırıq. Lakin müasir zehin fəlsəfəsində və koqnitiv elmlərdə insanı dərin fikrə qərq edən çox maraqlı bir fərziyyə var: Fəlsəfi Zombi. Bu anlayış filmlərdəki çürüyən, huşsuz varlıqlardan tamamilə fərqlidir. Fəlsəfi zombi — görünüşü, anatomiyası, neyron quruluşu, danışığı və reaksiyaları ilə bizdən fərqsiz olan, lakin daxilində heç bir şüurlu hissiyat olmayan fərziyyəvi varlıqdır. Məsələn, fəlsəfi zombinin barmağını qapı arasında sıxsanız, o fəryad edər və əlini çəkər. Lakin onun daxilində acının, ağrının özü mövcud deyildir. Orada sadəcə bioloji siqnal emalı var, lakin hiss yoxdur.

Bu anlayış bizi filosof Devid Çalmersin "Şüurun Çətin Problemi" adlandırdığı divara dirəyir. Neyroelm beynin neyron bağlantılarını, elektrik impulslarını və hormonların necə ifraz olunduğunu çox gözəl izah edir. Biz artıq bilirik ki, gözümüzə işıq düşəndə talamus və vizual qabıq bu siqnalı necə kodlayır. Lakin elmin cavab verə bilmədiyi əsas məqam budur: Niyə və necə bu fiziki-kimyəvi siqnallar anidən daxilimizdə qırmızı rəngi görmək kimi canlı bir hissə çevrilir? Əgər beyin sadəcə siqnal emal edən bir orqandırsa, biz niyə sadəcə bir robot kimi funksiyamızı icra etmirik, niyə həm də bunu yaşayırıq? Fəlsəfi zombi fərziyyəsi göstərir ki, davranış ilə daxili hissedilmə fərqli iki dünyadır.

Bu gün, texnologiyanın və süni intellektin sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə fəlsəfi zombi məsələsi absurd bir nəzəriyyə olmaqdan çıxıb praktiki bir reallığa çevrilir. Bu gün qarşımızda duran çatbotlar və ya humanoid robotlar bizim suallarımıza insandan da dəqiq, emosional və empatik cavablar verə bilirlər. Süni intellektə "Mən çox kədərliyəm" dedikdə, o sənə təsəlli verən, səni anladığını bildirən mükəmməl cümlələr qurur. Lakin biz bilirik ki, o ekranın arxasında heç bir kədər hiss olunmur. Orada sadəcə riyazi ehtimallar və kodlar var. Yəni süni intellekt elə gözümüzün qabağında duran ilk texnoloji fəlsəfi zombi nümunəsidir. Bəs gələcəkdə bioloji hüceyrələrdən hazırlanan bir humanoid qarşımızda ağlayanda, onun həqiqətən hiss etdiyini, yoxsa sadəcə kütləvi data əsasında bu reaksiyanı simulyasiya etdiyini necə fərqləndirəcəyik?

Bu sual insanı daha da dərinə aparır. 17-ci əsrdə dahi filosof Rene Dekart xarici aləmdəki hər şeyin bir aldanış ola biləcəyindən şübhə etdikdən sonra sığınacaq tək bir inkaredilməz dayaq tapdı: "Düşünürəm, deməli varam". Dekart anladı ki, insan yalnız və yalnız öz daxili şüurunun varlığına əmin ola bilər. Sən hazırda öz daxilindəki düşüncə səsini və hissiyatı yaşayırsan. Lakin qarşındakı insanın daxilində, dostunda və ya yanından keçən birində həqiqi bir şüur işığının yandığını, yoxsa onun sadəcə fəlsəfi zombi olduğunu xaricdən yoxlamaq üçün heç bir laboratoriya testi mövcud deyildir.

Buna psixologiyada və neyroelmdə "mənbə və proyeksiya mexanizmi" də deyilir. Beynimiz qaranlıq kəllə qutusunun içində oturur və xaricdən gələn elektrik impulslarını emal edir. İmmanuel Kantın vurğuladığı kimi, xarici aləmin özündə nə rənglər var, nə də səslər. Xaricdə sadəcə fotonlar və hava təzyiqi dalğalanmaları var. O dalğaları səsə və ya musiqiyə çevirən yalnız sənin daxili aparatındır. Əgər bütöv bir kainat obrazı və hətta qarşımızdakı insanların davranışlarına verdiyimiz mənalar belə bizim öz beynimizin daxilində toxunursa, deməli, yaşadığımız həyat xarici obyektiv dünyadan daha çox, beynimizin bizim üçün nümayiş etdirdiyi möhtəşəm bir daxili simulyasiyadır.

Beləliklə, insanın və şüurun nə qədər unikal, izaholunmaz və dərin bir möcüzə olduğunu dərk edirik. Fəlsəfi zombi konsepsiyası bizə göstərir ki, insanı sadəcə reaksiyalar verən bioloji bir maşından ayıran ən əsas şey, bizim o reaksiyaları daxilən yaşamaq və hiss etmək qabiliyyətimizdir. Bütün kainata məna verən, onu gözəlləşdirən və hiss edən tək bir mərkəz var. O da elə hazırda bu sətirləri öz daxili səsi ilə oxuyan sənin öz şüurundur.