Bir vaxtlar İlon Maska gülürdülər.

Təkrar istifadə olunan raketlər? Nağıldır. Kütləvi elektrik avtomobilləri? Varlıların oyuncağıdır. Özünü idarə edən maşınlar? Hə, buralarda ol.

Sonra gördük ki, raketlər yerə enir, Tesla geniş yayılan avtomobilə çevrilib, sürücüsüz taksilər isə artıq insanları daşıyır.

İndi növbəti hekayə başlayır. Tesla artıq ABŞ-nin bir neçə şəhərində robotaksi xidmətini işə salıb. Hələlik əsasən Model Y avtomobillərindən istifadə olunur. Cybercab isə yalnız Ostinin müəyyən ərazilərində işləyir. Amma Cybercab əvvəldən sükan və pedalsız hazırlanıb. Tesla bu avtomobili və ya kommersiya məqsədilə bütöv bir avtomobil parkını almaq istəyənlərdən müraciətlər qəbul edir. Hələlik söhbət sərbəst satışdan yox, məhz müraciətlərdən gedir.

Əgər bu modeli həqiqətən kütləvi bazara çıxara bilsələr, taksi sahəsi ciddi dəyişə bilər. Hazırda robotaksilər ya Waymo kimi şirkətlərin özünə, ya da Uber kimi platformalarla işləyən böyük operatorlara məxsusdur. Sabah isə, məsələn, adi bir adam Cybercab alıb gecə onu işləməyə göndərə, səhər də nə qədər qazandığına baxa bilər.

Amma görünür, avtomobillər hələ başlanğıcdır.

Mask bu yaxınlarda bildirib ki, təxminən on ildən sonra dünyada bir milyarddan çox insanabənzər robot olacaq. Onun hesablamasına görə, hər birinin məhsuldarlığı insanınkından təxminən beş dəfə yüksək olacaq.

Məntiq aydındır: müəyyən mərhələdə robotlar özləri robot istehsal etməyə başlayır. Əvvəl onların sayı yavaş artır, sonra isə istehsal sistemi öz imkanlarını özü genişləndirir.

On ilə bir milyard robot fikri ağlasığmaz səslənir. Maskın dediyi vaxtlara da çox güvənməzdim. O qədər işi vəd etdiyi tarixdə çatdırmayıb ki, bunun haqqında ayrıca kitab yazmaq olar. Bəlkə on il çəkəcək, bəlkə iyirmi. Bəzi şeylər isə ümumiyyətlə alınmayacaq.

Amma əvvəl gülüşlə qarşılanan fikirlərinin bir çoxu sonradan real texnologiyaya çevrilib.

Məni də elə bu məqamda robotların sayından çox, bunun nəticələri maraqlandırır. Tutaq ki, maşınlar həqiqətən məhsul istehsal edir, ev tikir, insanları daşıyır, təmizlik edir, yaşlılara qulluq göstərir, uşaqlara dərs keçir və fiziki işlərin böyük hissəsini yerinə yetirir.

Mask çox pozitiv, hətta deyərdim utopik bir dünya təsvir edir. O, “universal high income”, yəni “hamı üçün yüksək gəlir” anlayışından danışır. Süni intellekt və robotlar o qədər bol məhsul və xidmət yaradır ki, insanın işləməsi artıq məcburi olmur. İşləmək istəyirsənsə, işlə. İstəmirsənsə, sevdiyin işlərlə məşğul ol.

Gözəl səslənir, amma dərhal bir sual yaranır: bəs robotlar kimə məxsusdur?

Süni intellekt, data mərkəzləri, fabriklər, elektrik stansiyaları və bu bolluğu təmin edən bütün infrastruktur kimə məxsusdur?

İnsan iqtisadiyyata lazım olduğu müddətdə ən azı işçi, mütəxəssis və vergi ödəyicisi kimi ona ehtiyac var. Onun yerinə maşınlar işləyəndə isə bu ehtiyac aradan qalxır.

Deməli, insanın mənzil, qida, səhiyyə, təhsil və ümumiyyətlə normal yaşamaq imkanları onun iqtisadi faydasından asılı olmayaraq hansısa formada təmin edilməlidir. Əks halda xoşagəlməz bir vəziyyət yaranır. İnsanın həyatı faktiki olaraq maşınlara nəzarət edənlərin mərhəmətindən asılı olur.

Tutaq ki, bu gün idarə edən şəxs ağıllı, məntiqli və xoş niyyətlidir. Əla. Bəs sabah?

İnsanlar ölür. Şirkətlərin sahibləri dəyişir. Dövlətlər və siyasi rejimlər dəyişir. Ona görə məni bir milyard robotun özündən daha çox başqa məsələ maraqlandırır: belə bir dünyada hansı institutlar olmalıdır ki, bir insan, bir korporasiya və ya kiçik bir qrup digərlərinin yaşayış şərtlərinə tam nəzarət edə bilməsin?

Bundan sonra isə daha maraqlı bir ssenari var. Təsəvvür edək ki, robotlar özləri robot qura bilir. Sonra onların istehsalı üçün fabriklər tikir. Xammalı özləri çıxarır. Özlərini enerji ilə təmin edir. Onları idarə edən süni intellekt də insanın minimal iştirakı ilə təkmilləşir.

Onda Yer üzündə ilk dəfə varlığını davam etdirmək üçün insana heç bir ehtiyacı olmayan bir sistem yaranır.

Dinozavrlar yox oldu, həyat davam etdi. Mamontlar yox oldu, həyat davam etdi. Nəzəri olaraq, nə vaxtsa Homo sapiens də yox ola bilər.

Amma bizdən sonra təkamül üçün milyonlarla ilə ehtiyacı olan növbəti bioloji növ qalmayacaq. Özümüzün yaratdığı, illər, aylar, bəlkə də gələcəkdə daha qısa müddətdə dəyişə bilən bir sistem qalacaq.

Burada bizim dinozavrlardan bir üstünlüyümüz var. Onlar asteroidə qarşı heç nə edə bilmirdilər. Biz isə hələ nəsə edə bilərik. Buna görə də əsas sual Maskın bir milyard robot istehsal edib-etməyəcəyi deyil.

Əsas sual budur: bir milyard robot fantastika olmaqdan çıxana qədər biz qaydaları müəyyənləşdirməyə çatdıracağıqmı?