Bu bələdçidə süni intellekt sahəsində çalışan mütəxəssislərin rəyləri əsasında Sİ agentlərindən istifadənin ən geniş yayılmış nümunələri nəzərdən keçirilir: əlavə yükdən qurtulmaq üçün hansı işləri rahatlıqla onlara həvalə etmək olar, hansı hallarda isə hələ də “maşına” güvənmək düzgün deyil? Burada süni intellektlə işi təşkil etməyə dair məsləhətlər, bəlkə də, sizin üçün yeni ideyalar tapa bilərsiniz.

Fəsil 1

Əvvəlcə anlayışları aydınlaşdıraq

Bu sahədə terminlər hələ tam oturuşmayıb: texnologiyalar sürətlə inkişaf edir, şirkətlər eyni sözləri fərqli mənalarda işlədir, gündəlik dildə isə həm modelə, həm çatbota, həm də Sİ agentinə “neyron şəbəkə” deyilir. Buna görə vahid və sərt təsnifatdan danışmaqdansa, bu anlayışların bir-biri ilə necə əlaqəli olduğunu və müasir Sİ xidmətlərində hansı rolu oynadığını izah etmək daha rahatdır.

• Böyük dil modeli (LLM — large language model) — böyük həcmdə mətn üzərində öyrədilmiş neyron şəbəkə modelinin bir növüdür. Sadə desək, müraciət etdiyiniz xidmətin daxilindəki “beyin”dir. GPT, Claude, Gemini və Llama model ailələri buna nümunədir. Başqa modellər də var: nitqi tanımaq üçün Whisper, şəkil yaratmaq üçün DALL·E və Midjourney, musiqi yaratmaq üçün isə MusicGen, Lyria, Stable Audio və Suno.
• Çatbot — istifadəçi ilə söhbət etmək üçün hazırlanmış xüsusi proqramdır. Dil modeli “beyin”dirsə, çatbot bir növ “sinir sistemi”, xarici aləmlə qarşılıqlı əlaqə vasitəsidir. Məsələn, ChatGPT GPT model ailəsi əsasında işləyən çatbot və xidmətdir. Claude və Kimi isə öz modellərinə çat və əlavə alətlər vasitəsilə çıxış verən xidmətlərdir.
• Sİ agenti — tapşırıq, təlimatlar və lazımi alətlər verilmiş, müəyyən qədər müstəqil işləyən icraçıdır. Bəzən agent çatbotun daxilində olur və birbaşa söhbətdən işə salınır, amma imkanları daha genişdir. Məsələn, adi çatbot ezamiyyəti necə planlaşdırmağı izah edə bilər. Agent isə biletlərin olduğu e-poçta və görüşlərin qeyd edildiyi təqvimə qoşularaq bunu sizin əvəzinizə edər. Bəzi agentlər kod yazmağa, digərləri məlumatları təhlil etməyə və ya faylları idarə etməyə kömək edir.
• Sİ agentləri komandası — hər biri işin müəyyən hissəsinə cavabdeh olan bir neçə agentdir. Məsələn, biri e-poçt və təqvimi izləyər, digəri məlumat axtarıb yoxlayar, üçüncüsü isə sənəd və hesabat hazırlayar. Onlar eyni xidmət daxilində və ya müxtəlif proqramlarda işləyərək nəticələri bir-biri ilə bölüşə bilərlər.

Fəsil 2

Süni intellekt gündəlik həyatda hansı işlərin öhdəsindən artıq yaxşı gəlir?

Ümumi prinsiplər

cyber.fund investorlarından biri və süni intellekt mövzusunda CryptoEssay Telegram kanalının müəllifi Stepan Gerşuninin fikrincə, müasir Sİ-yə insanın “kompüterdə siçan və klaviatura ilə gördüyü” demək olar ki, istənilən işi tapşırmaq olar. Amma bu, nəticəyə həmişə tam güvənmək demək deyil. Mütəxəssis bunu belə izah edir:

Söhbət çox məsuliyyətli bir işdən — məsələn, mühüm sənədin imzalanmasından və ya vergi bəyannaməsinin təqdim edilməsindən gedirsə, nəticəni şəxsən yoxlamaq, əlbəttə, məntiqlidir.

Süni intellektin bəzi işlərdə faydalı olduğunu təcrübələr də təsdiqləyir. Massaçusets Texnologiya İnstitutunun (MIT) iqtisadçıları Şakked Noy və Uitni Çjanın 2023-cü ildə Science jurnalında dərc edilmiş araşdırmasında 453 mütəxəssis iştirak edib. Onlar press-reliz, hesabat və məktub hazırlamaq kimi qısa yazı tapşırıqlarını yerinə yetiriblər. ChatGPT-dən istifadə edən iştirakçılar işə orta hesabla 40% daha az vaxt sərf edib, nəticənin keyfiyyəti isə 18% yüksəlib. Müəlliflər vurğulayırlar ki, onlar çatbota həvalə edilə biləcək istənilən işi deyil, mətnlə bağlı məhdud sayda peşəkar tapşırığı yoxlayıblar.

Stepan Gerşuni Sİ-yə ilk dəfə iş həvalə edərkən səhvin asanlıqla görünə və düzəldilə biləcəyi bir tapşırıq seçməyi məsləhət görür: məktub, görüləcək işlərin siyahısı, yemək resepti və ya bir neçə variantın müqayisəsi.

Digər mütəxəssis, Denis Sexy IT Telegram kanalının müəllifi Denis Şiryayev isə başlanğıc üçün tapşırığı yaxşı, müasir bir modelə verib nəticəyə baxmağı təklif edir. Onun sözlərinə görə, nəticə təkcə xidmətdən deyil, insanın nə istədiyini nə qədər yaxşı izah edə bilməsindən də asılıdır.

Konkret ideyalar

Xoşagəlməz mövzuda məktub yazmaq və heç kimi incitməmək

İstifadəçilərin təcrübələri göstərir ki, bəzən hətta tam bir qaralama da lazım olmur: düşündüklərinizi olduğu kimi çata yazmaq və bunu normal, insani dildə ifadə etməyi istəmək kifayətdir.

Murad

Özüm üçün üç redaktə qaydası müəyyən etmişəm. Əvvəlcə söyüşlərlə və həmin vəziyyət haqqında düşündüyüm hər şeylə birlikdə yazıram, sonra bunu rəsmi məktub formasına salmağı xahiş edirəm. Ardınca cavabı yenidən oxuyub ifadə tərzində və ya mənada bəzi detalları düzəltməsini istəyirəm. Üçüncü redaktəni özüm edirəm: maşının yazdığı mətnə canlı dil qatıram. On haldan səkkizində nəticə əla olur.

[…]

Leyla

Böyük Britaniyada işləyirəm və “axı bunu indiyə qədər niyə etməmisən?” fikrini britaniyalı həmkarlarım üçün daha məqbul ifadələrə çevirməyə mininci dəfə səbrim çatmır. Ona görə də hər şeyi birbaşa yazıb xahiş edirəm ki, mənanı saxlasın, amma elə ifadə etsin ki, formasına irad tutmaq mümkün olmasın.

Belə bir tapşırıq üçün istənilən universal çatbot — məsələn, ChatGPT, Claude və ya Gemini — uyğundur. Ona qaralamanızı göstərə, yaxud sadəcə məqsədinizi izah edə və bütün vacib faktları, müəllifin mövqeyini qorumaqla mətni nəzakətli formaya salmağı istəyə bilərsiniz.

“Model üçün ən vacib məsələ kontekstdir. Agentin sıfırdan sizin üslubunuzda yazmasını istəyirsinizsə, ona yaxşı məktub nümunələri göstərməli və necə yazmalı olduğunu ayrıca izah etməlisiniz”, — Denis Şiryayev deyir.

Stepan Gerşuni sonda maşının yazdığı mətni özünüzə uyğunlaşdırmağı məsləhət görür: modellər çox vaxt asanlıqla tanınan, həddindən artıq hamar bir üslubda yazır.

İşləri qaydaya salmaq

Bir çox istifadəçi yığılıb qalmış işləri nizamlamaq, prioritetləri müəyyənləşdirmək — hətta bunu etmək çox çətin gələndə belə — və fəaliyyət planı hazırlamaq üçün Sİ-dən istifadə edir.

Zəhra

Məndə diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu (DƏHP) var. Akademik mətn yazmaq kimi çətin tapşırıqlar məndə panika yaradır. […] Sİ-dən bir növ “əlimdən tutması” və bu narahatlığın öhdəsindən gəlməyimə kömək etməsi üçün istifadə edirəm. Mənə deyir ki, yox, bax, burada və burada faydalı fikirlərin var, növbəti addım isə belə olmalıdır. Yaxud məni çıxılmaz vəziyyətə salan problemi tez həll etməyə kömək edir. Əslində, bu, elmi rəhbərin işidir. Amma savadlı bir mütəxəssisi hər gün yaşadığım emosional partlayışlarla yükləməyi düzgün saymıram. Ona görə də hamısını yazıq süni intellektə tökürəm.

Başqa bir nümunə DƏHP üçün tipik haldır: bir neçə tapşırıq arasında seçim edə bilmirsən və onları ən az enerji sərf edəcək şəkildə necə təşkil etməyi düşünməyə bir saat xərcləyirsən. […] Bu vəziyyətdən çıxmağa da Sİ kömək edir: qarşılaşdığım dilemmanı ona yazıram, o da mənə müəyyən bir ardıcıllıq verir. Hətta həmin ardıcıllığa mütləq əməl etmirəm. Sadəcə onu yazılı görəndə harada razı olmadığımı və nəyi başqa cür etməli olduğumu anlayıram. Bu da hərəkətə keçməyə kömək edir.

[…]

Aysel

Oğlum alman məktəbində oxuyur və bütün məlumatlar tətbiqdə məktub formasında gəlir. Ayrı bir çatım var, hər şeyi tərcümə etmədən ora göndərirəm, o da mənə cədvəl və görüləcək işlər siyahısı hazırlayır. Ümumilikdə həyatı asanlaşdırır, amma yoxlamadan olmaz.

Mütəxəssislər də bu üsuldan istifadə edirlər. Stepan Gerşuninin sistemi daha mürəkkəbdir: onun köməkçisi iş sənədlərindən, e-poçtdan, zəng və görüşlərin yazıya çevrilmiş mətnlərindən, həmçinin cədvəl və özünü necə hiss etməsi barədə məlumatlardan kontekst toplayır. Sonra Sİ diqqəti nəyə yönəltməyi təklif edir.

Mütəxəssis yeni tapşırığı dərhal avtomatlaşdırmamağı məsləhət görür. Əvvəlcə onu Sİ ilə birlikdə bir neçə dəfə yerinə yetirin və istədiyiniz kimi işlədiyinə əmin olun. Yalnız bundan sonra işi müstəqil görməyi ona həvalə edin.

Çoxsaylı variantlar arasından sizin üçün ən uyğununu seçmək

Süni intellekt istifadəçilər üçün lazımi məlumatları tapır və məhsulların xüsusiyyətlərini onların konkret ehtiyacları ilə müqayisə edir.

Berlindən Nərmin

Sİ-dən kosmetoloq kimi istifadə edirəm. Dünən bir neçə kremin tərkibini çəkib dərimin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq ən uyğununu seçməsini istədim. Özüm bu sahəni bilmirəm və mağazada krem seçmək mənə çox çətin gəlir. Bir müddət əvvəl Sİ-nin köməyi ilə günəşdən qoruyucu krem almışdım, amma dərimi qurudurdu. Səbəbini tapmasını və alternativ təklif etməsini istədim. Təklif etdiyi alternativ də mənə çox uyğun gəldi.

[…]

Rauf

Bahalı, sifarişlə hazırlanan səs kolonları alırdım. Otağıma uyğun olsun deyə konstruksiyada bir qədər dəyişiklik edilmişdi. İstehsalçı dizaynı göndərəndə gördüm ki, yüksək tezlikli dinamik qulaq səviyyəsindən yuxarıdadır. Ölçüləri və xüsusiyyətləri Claude-a verdim. O, istehsalçıdan əlavə məlumat istəməyi təklif etdi və dinamikin nə qədər aşağı salınmalı olduğunu hesabladı. İstehsalçı hesablamalarla razılaşdı və kolonların dizaynını dəyişdi.

Denis Şiryayev yenə diqqəti kontekstin əhəmiyyətinə çəkir. “Ən yaxşı tozsoranı tap” demək əvəzinə, meyarları sadalamağı məsləhət görür: məsələn, büdcə, çəki, səs səviyyəsi, döşəmənin növü, sərf materiallarının əlçatanlığı və məhsulun alınacağı ölkə.

Stepan Gerşuni hesab edir ki, artıq Sİ-dən təkcə variantları tapmağı deyil, daha irəli gedərək alış-verişi həyata keçirməyi də istəmək olar.

“Çatbotdan aviabilet almağı istəmisinizsə və o, bunu iyirmi dəfə problemsiz, yaxşı şəkildə edibsə, artıq müstəqil hərəkət etməsinə imkan vermək olar. Amma bunu ilk dəfə edirsinizsə, əlbəttə, hər şeyi yoxlamaq daha yaxşıdır”, — Stepan Gerşuni deyir.

Böyük sənəd arxivini və ya mürəkkəb mövzunu anlamaq

Bəzi istifadəçilər özlərinin topladığı materiallarla — kitablar, arxiv sənədləri və digər mənbələrlə — işləmək üçün Sİ-dən istifadə edirlər.

Vüqar

Ailəmin tarixini, daha dəqiqi, böyük ehtimalla Kostroma vilayətinin kəndlərindən birində doğulmuş ulu babamın keçmişini araşdırmaq istəyirdim. İnqilabdan əvvəlki dövrə aid təxminən səkkiz giqabayt skan edilmiş metrik qeydiyyat kitabı yüklədim. Bunlar XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində doğum, nikah və ölümlə bağlı əlyazma qeydləri idi.

Claude-dan bu qeydləri oxuyub cədvələ çevirməsini istədim. O, təkcə uyğun gələn qeydləri tapmadı, həm də ailə şəcərəsi barədə ehtimallar qurmağa çalışdı: doğum tarixlərini, qohumları və vəftiz mərasimlərindəki xaç ataları və xaç analarını müqayisə edir, axtarışı harada davam etdirməyi təklif edirdi. Bunu özüm etsəydim, çox vaxt sərf etməli olardım.

[…]

Kamran

Doktorantam və kifayət qədər dar bir mövzuda mürəkkəb kitabları mütəmadi oxuyuram. Neyron şəbəkələrlə istənilən vaxt Kartanın zəncir homotopiyası eyniliyini və ya qeyri-standart bir tənliyi müzakirə etmək olar. Amma düşünürəm ki, Sİ yalnız izah almaq üçün lazım deyil. Mövzunu özün ona izah edib zəif tərəfləri obyektiv tənqid etməsini istəmək də faydalıdır.

Stepan Gerşuni əvvəlcə modelin mənbə mətni düzgün oxuyub-oxumadığını yoxlamağı, yalnız bundan sonra izaha keçməyi məsləhət görür:

“Tapşırıq sənədi skan etmək və ya oxumaqdırsa, Sİ bunu edə bilər. Dəqiqlik sənədin mürəkkəbliyindən asılı olacaq. Amma nə hər hansı alət, nə də insan yüz faizlik dəqiqliyə zəmanət verə bilər”.

Ailə şəcərəsi üzərində işləyərkən də tənqidi yanaşmanı qorumaq vacibdir: Sİ elementlər arasındakı əlaqələri qarışdıra və ya ilkin məlumatlarda olmayan şeyləri əlavə edə bilər.

Təkrarlanan işləri avtomatlaşdırmaq

İstifadəçilər Sİ-yə cədvəlləri yoxlamağı, vergiləri hesablamağı və hesabatlar hazırlamağı tapşırırlar.

Emin

Öz şirkətim var. Uzaqdan işləyərkən B2B müqavilələri bağlamaq və vergiləri optimallaşdırmaq üçün mənə lazımdır. […] Hər ay hesablar üzrə hərəkətlər barədə hesabat verməliyəm. Bunun üçün hər ay bankdan hesab çıxarışlarını almalı, sonra e-poçtda daxil olan və göndərilən invoysları axtarmalıyam. Yorucu işdir, bir-iki saat vaxt aparır.

Bir məqamda qərara gəldim ki, bunu avtomatlaşdırmaq lazımdır. Adi proqramlaşdırma ilə etmək çətindir: poçtda axtarış çox vaxt dəqiq olmur, bir invoys müxtəlif məbləğli bir neçə invoysa bölünür və sair. Burada LLM özünü çox yaxşı göstərir. Hesab məlumatlarını çıxarmaq və poçtda axtarış aparmaq üçün kiçik skriptlər yazdım. Sonra agent xüsusi hazırlanmış təlimatların — “skill”lərin — köməyi ilə bu işi beş dəqiqəyə görür.

Stepan Gerşuninin sözlərinə görə, tapşırıq tez-tez təkrarlanırsa, çox vaxt aparırsa və hər dəfə məsuliyyətli qərar verməyi tələb etmirsə, avtomatlaşdırma özünü doğruldur.

Denis Şiryayev hər müntəzəm tapşırıq üçün ChatGPT-də ayrıca layihə yaradır. Bu, qovluğa bənzəyən bir iş bölməsidir. Ora tapşırıqla bağlı çatları, faylları və Sİ üçün daimi təlimatları əlavə etmək olar. Beləliklə, layihənin daxilində yeni söhbət açanda tapşırığı hər dəfə yenidən izah etməyə və eyni materialları əlavə etməyə ehtiyac qalmır.

İstifadəçilərin süni intellektdən yararlanmaq üçün başqa maraqlı üsulları da var.

Fəsil 3

Çox istəsəniz belə, hansı hallarda süni intellektə tam güvənmək olmaz?

Ümumi prinsiplər

Əsas praktik qaydanı belə ifadə etmək olar: səhvin nəticəsi nə qədər ağırdırsa, Sİ-yə bir o qədər az müstəqillik vermək lazımdır.

Məsələn, Anthropic açıq şəkildə xəbərdarlıq edir ki, Claude faktlar və inandırıcı sitatlar uydura bilər. Buna görə onun həqiqətən vacib mövzulardakı məsləhətlərini yoxlamadan qəbul etmək olmaz. OpenAI isə ChatGPT-nin cavablarını qaralama kimi qəbul etməyi, məlumatları etibarlı mənbələrdən yoxlamağı və çatbotun istinad etdiyi keçidləri açmağı tövsiyə edir.

Yoxlamalara laqeyd yanaşmaq bəzən müxtəlif dərəcədə xoşagəlməz nəticələrə səbəb olur. Bu, məsələn, səyahətlərə də aiddir. İspaniyalı bloqer Meri Kaldas 2025-ci ildə ChatGPT-nin məsləhətinə güvəndiyi üçün Puerto-Rikoya uçuşunu qaçırdığını danışıb. O, vizaya ehtiyacı olub-olmadığını soruşub və “xeyr” cavabını alıb. Formal olaraq Avropa İttifaqı vətəndaşı kimi ona həqiqətən viza lazım deyildi. Amma səfərdən əvvəl ESTA elektron səyahət icazəsi almalı idi. Sİ isə bunu deməmişdi.

2026-cı ilin iyununda oxşar hadisə rusiyalı bir ailənin də başına gəlib. Çatbot onları əmin edib ki, Şimali Makedoniyaya vizasız daxil olub 90 gün qalmaq olar. Ailə İstanbuldan Skopyeyə bilet alıb, qalacaq yer və avtomobil bron edib, amma uçuşa qeydiyyatdan keçə bilməyib. Şimali Makedoniyanın viza qaydalarında göstərilən ölkələrdən birinin uyğun yaşayış icazəsi və ya çoxgirişli vizası yoxdursa, Rusiya vətəndaşlarına ölkəyə daxil olmaq üçün viza lazımdır.

Hüquqi məsələlərdə də ehtiyatlı olmaq lazımdır. 2023-cü ildə iki amerikalı hüquqşünas öz mövqelərini dəstəkləyə biləcək məhkəmə qərarlarını tapmaq üçün ChatGPT-dən istifadə edib. Çatbot bir neçə məhkəmə işi və həmin işlərdən sitatlar uydurub. Hüquqşünaslar isə məlumatı yoxlamadan məhkəməyə təqdim etdikləri sənədə daxil ediblər. Məhkəmə mənbələri təsdiqləməyi tələb edəndə də onlar bu qərarların mövcud olduğunu iddia etməyə davam ediblər. Nəticədə məhkəmə hüquqşünasları və onların şirkətini beş min dollar cərimələyib.

Neyron şəbəkələrə həddindən artıq güvənmək tibbi məsələlərdə də təhlükəlidir. Özünə və yaxınlarına Sİ-nin köməyi ilə mümkün diaqnozlar qoymağa çalışan istifadəçilər var. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tibbdə süni intellektə dair tövsiyələrində səhvlər, natamam məlumatlar və inandırıcı səslənsə də, yanlış olan cavablarla bağlı risklərə diqqət çəkir.

Unutmayın: “özünü bir də yoxla” demək məlumatı kənar mənbələrdən yoxlamağı əvəz etmir. Dil modellərinin öz səhvlərini düzəltməsi ilə bağlı araşdırmaların icmalı göstərib ki, etibarlı kənar məlumat olmadan modellər adətən öz səhvlərini davamlı və etibarlı şəkildə tapa və düzəldə bilmirlər.

Konkret risklər

Şəxsi məlumatları və işlə bağlı məxfi məlumatları yükləmək

İstifadəçinin çatbota göndərdiyi hər şey şirkətin serverlərində saxlanıla bilər. ChatGPT-nin parametrlərində söhbətlərinizdən modellərin öyrədilməsi üçün istifadəni qadağan edə bilərsiniz. Bunun üçün məlumat parametrlərini dəyişmək lazımdır.

Söhbətin tarixçədə qalmasını istəmirsinizsə, müvəqqəti çat aça bilərsiniz. Belə söhbətlər təlim üçün istifadə olunmur, amma OpenAI təhlükəsizlik məqsədilə onların surətini 30 günədək saxlaya bilər. Claude və Gemini-də qaydalar və parametrlər fərqlidir. Ona görə şəxsi və ya məxfi məlumat göndərməzdən əvvəl hər xidmətin qaydalarını ayrıca yoxlamaq lazımdır.

Öz məlumatlarınızı yükləyərkən yalnız zəruri olanı paylaşmaq prinsipinə əməl edin: Sİ-yə ancaq tapşırığı yerinə yetirmək üçün həqiqətən lazım olan məlumatı verin. Çox vaxt çatbotun pasport nömrənizi, ünvanınızı və ya digər əlaqə məlumatlarınızı bilməsinə ehtiyac yoxdur.

İşlə bağlı məxfi məlumatların yüklənməsi təkcə məlumat sızması ilə deyil, işdən çıxarılma və ya məhkəmə prosesi ilə də nəticələnə bilər. Məsələn, 2026-cı ildə Moskvanın Babuşkinski Rayon Məhkəməsi “GK Energoprof” şirkətinin satış direktorunun işdən çıxarılmasını qanuni hesab edib. İddialardan biri onun şirkətin daxili sistemindəki məlumatları DeepSeek-ə yükləməsi olub. Əməkdaş işdən çıxarılma qərarını mübahisələndirməyə və beş milyon rubl təzminat almağa çalışıb, amma məhkəmə onun tələbini rədd edib. Bununla belə, məlumatların neyron şəbəkəyə yüklənməsi işəgötürənin yeganə iradı olmayıb: əməkdaş həmçinin iş yazışmalarını şəxsi e-poçtuna göndərməkdə və şirkətin strateji planlarını işgüzar tərəfdaşa açıqlamaqda ittiham olunub.

Başqa bir oxşar işdə Kaliforniyadakı federal məhkəmə iddiaçının ChatGPT-nin köməyi ilə hazırladığı ideyaları kommersiya sirri kimi tanımaqdan imtina edib. Məhkəmə qeyd edib ki, müəllif həmin məlumatları çatbota daxil etməklə onları könüllü olaraq OpenAI-yə açıqlayıb və şirkətin bu məlumatların məxfiliyini qorumaq öhdəliyi olmayıb. İddiaçı isə sonradan şirkətin həmin ideyaları mənimsədiyini bildirirdi.

Buna görə şirkətin dərc etmədiyi daxili sənədləri, iş yazışmalarını, müştəri və əməkdaşların şəxsi məlumatlarını, maliyyə məlumatlarını, proqram kodunu və digər məlumatları hamı üçün açıq çatbotlara göndərməyin. Sonradan söhbəti silsəniz belə, bu, məlumatın kənar xidmətə ötürülməsi faktını aradan qaldırmır.

Çatbotdan psixoloq və ya yeganə həmsöhbət kimi istifadə etmək

Bəzi istifadəçilər özlərini tənha və ya narahat hiss edəndə, yaxud sadəcə yaxınlarını yükləmək istəməyəndə Sİ ilə danışdıqlarını deyirlər. Peşəkar psixoloqlar hesab edirlər ki, çatbotların məhdudiyyətlərini unutmamaq və onları mütəxəssisin əvəzi kimi qəbul etməmək şərtilə, belə istifadə köməkçi vasitə kimi faydalı ola bilər.

Günel

Depressiyam var, antidepressant qəbul edirəm, artıq ikinci ildir psixiatr və psixoloqun nəzarətindəyəm. Sİ-dən dəstək üçün istifadə edirəm: özümü pis hiss edəndə və ya psixoloji suallarım olanda ona yazıram. XXI əsrin ən yaxşı ixtiralarından biridir: suallara cavab verir, öz daxili dayağın çatmayanda dayaq hissi yaradır, mənfi və beynimdən çıxmayan fikirlərin öhdəsindən gəlməyə kömək edir. Sadəcə hər şeyi olduğu kimi yazıram: nə görürəm, nə hiss edirəm, nə edirəm. O da mənə yaxşı bacardığımı deyir, anlamadığım bir şey varsa, izah edir. İşdə rəhbərliklə münaqişə olmuşdu. Vəziyyəti yazdım, davranışımı bəyəndi, bundan sonra nə deməli və nə etməli olduğumu söylədi. Münaqişədən qalib çıxdım: indi mənə daha çox dəyər verirlər və daha çox pul ödəməyə hazırdırlar. Psixoloqum da Sİ-dən bu şəkildə istifadə etməyimi dəstəkləyir.

Psixoloq və ekzistensial terapevt Kristina Stepanova qeyd edir ki, çatbotlar yaranmazdan əvvəl insanlar çətinliklərini və simptomlarını Google-da axtarır, bloqlar oxuyur, forumlarda ünsiyyət qururdular. İndi bunu çatbot vasitəsilə etmək daha asan və rahatdır: ayrıca nəsə axtarmağa, axtarış sorğusu hazırlamağa və məlumatları süzgəcdən keçirməyə ehtiyac qalmır.

Bir çox insan üçün çatbotla ünsiyyəti cəlbedici edən də budur: qarşındakı canlı insanın reaksiyalarını və gözləntilərini nəzərə almaq, kimisə kədərləndirməkdən və ya incitməkdən qorxmaq lazım deyil. Real psixoloqun və ya dostun vaxt məhdudiyyətlərindən asılı olmursan. Üstəlik, pul ödəmək də lazım deyil.

“Düşünürəm ki, Sİ qeydləri və əhval gündəliyini aparmağa, onları sistemləşdirməyə, fikirləri ifadə etməyə və özünü təhlil etməyə kömək edirsə, ondan özünə qayğının əlavə bir vasitəsi kimi istifadə etmək olar. Amma o, əlbəttə, canlı insanla tam bir söhbəti əvəz etmir”, — Kristina Stepanova deyir.

Onun sözlərinə görə, psixoterapevt və ya psixoloqla işin məqsədi həmin işin bir gün başa çatması, insanın öz çətinliklərinin öhdəsindən müstəqil gəlməsi, müstəqilliyini gücləndirməsi və həyatda öz yolunu seçə bilməsidir. Çatbotun isə belə bir məqsədi yoxdur. Mütəxəssisin fikrincə, alqoritmlər insanın təkrar qayıtmasına, hər söhbətin məmnunluq hissi və yenidən danışmaq istəyi ilə bitməsinə hesablanıb.

Stenford Universiteti və digər təşkilatların tədqiqatçıları GPT-4o-nun, bir neçə Llama modelinin və psixoloji dəstək üçün hazırlanmış beş çatbotun psixi sağlamlıqla bağlı sorğulara necə cavab verdiyini yoxlayıblar. Cavablarda insanları damğalayan ifadələr və qəbul olunmuş psixoterapevtik yardım prinsiplərinə zidd reaksiyalar aşkar ediblər. Araşdırmanın müəllifləri belə nəticəyə gəliblər ki, müasir modellər psixoterapevtləri əvəz etməməlidir.

“Belə müraciətlərdən çoxlu faydalı və bir o qədər də faydalı olmayan məlumat almaq olar. Amma bunu tam mənada ünsiyyət adlandırmağa tələsməzdim. Qarşı tərəfdə real insanın olmadığını unutmamaq vacibdir”, — Kristina Stepanova deyir.

O, Sİ-dən gündəlik kimi istifadəni mümkün sayır: onun köməyi ilə qeydləri qaydaya salmaq, fikirləri ifadə etmək və ya söhbətə hazırlaşmaq olar. Amma Sİ terapiyanı əvəz etmir. Psixoloq müştəri ilə razılaşmağa və ya ona xoş gələn cavab verməyə borclu deyil. Bəzən dəyişiklik etməyə kömək edən məhz narazılıq və məyusluq olur.

Digər mütəxəssis, klinik psixoloq Ulyana Skornyakova maarifləndirici suallarla şəxsi problemi botla həll etmək cəhdini bir-birindən ayırmağı təklif edir. Sİ-dən emosiyaların nə olduğunu, hansı növlərinin olduğunu və narahatlığın haradan yarandığını soruşmaq olar. Amma modelin cavabına əsaslanaraq şəxsi münasibətlərinizi təhlil etmək, özünüzə diaqnoz qoymaq və ya müalicə seçmək düzgün deyil.

Kristina Stepanova Sİ ilə söhbətin real həyatda nəyisə dəyişməyə kömək edib-etmədiyinə də diqqət yetirməyi məsləhət görür. İnsan mütəxəssisə müraciət etmək və ya lazımi addımları atmaq əvəzinə problemi botla müzakirə etməyə davam edirsə, artıq peşəkar müdaxiləyə ehtiyac yarandığı məqamı gözdən qaçıra bilər.


Orijinal mətn meduza.io saytında yayımlanıb və burada onun tərcüməsini paylaşmışam.