Təsəvvür et ki, qarşında paslanmayan poladdan hazırlanmış, daxili qaranlıq olan böyük bir kapsul durub. Yanında isə ağ xələtli neyrocərrah əlində incə elektrodlar tutaraq həyatını kökündən dəyişdirəcək bir təklif irəli sürür: “Bu kapsula daxil ol. Biz sənin beynini xüsusi kompüter sisteminə qoşacağıq. Həyatında arzuladığın hər bir uğuru, daddığın ən böyük sevgini, yazmaq istədiyin ən möhtəşəm romanı, qazana biləcəyin bütün zəfərləri sənə tamamilə real kimi yaşadacağıq. Sən kapsulun içində olduğunun fərqinə varmayacaqsan, hər şey bioloji olaraq hiss etdiyin reallıqdan zərrə qədər fərqlənməyəcək. Üstəlik, bu maşın sənə yalnız zövq və xoşbəxtlik verəcək. Ağrı, tənhalıq və məğlubiyyət adlı bir şey orada mövcud olmayacaq. Şalteri qaldırdığımız an sən öz rəqəmsal cənnətində oyanacaqsan.”

Bu ssenari sadəcə Hollivud filmlərinin deyil, 1974-cü ildə amerikalı filosof Robert Nozikin "Anarxiya, Dövlət və Utopiya" əsərində irəli sürdüyü "Həzz maşını" adlı məşhur düşüncə eksperimentinin tam özüdür. Nozik bu sualla utilitarist fəlsəfənin və hedonizmin ən həssas sinirinə toxunurdu: İnsan həyatında ən ali məqsəd sadəcə subyektiv həzz almaq və ağrıdan qaçmaqdırsa, niyə hamımız bu maşına qoşulmağa tələsmirik? Axı simulyasiya olunan bir həzz beynin sinapslarında eyni dopamin və serotonin fırtınasını yaradırsa, bioloji reallığın rəqəmsal illüziyadan nə üstünlüyü qala bilər ki?

Biz yalnız müəyyən hissləri yaşamaq istəmirik, biz müəyyən bir insan olmaq və həqiqətlə təmasda olmaq istəyirik. “Həzz maşın”ının içindəki rəssam əslində heç bir kətan üzərinə boya vurmur. O, sadəcə özünü böyük rəssam kimi hiss edən rəqəmsal bir kölgədir. Oradakı idmançı real tərləmədən, əzələlərinin ağrısını duymadan çempionluq kürsüsünə qalxır. Maşın bizə təcrübənin özünü verir, lakin o təcrübəni yaradan obyektiv gerçəkliyi və şəxsi mübarizəni əlimizdən alır. Biz bir romanı bitirdikdə və ya hündür bir dağın zirvəsinə çatdıqda aldığımız həzz çəkilən əzabın və verilən əməyin nəticəsi olduğu üçün dəyərlidir. Əzabın simulyasiya olunduğu və ya ümumiyyətlə olmadığı bir yerdə zəfər sadəcə boş bir əks-sədadır.

Bu gün VR-eynəklərini taxanda və ya neyrotexnologiyaların beynimizə necə yaxınlaşdığını izləyəndə Nozikin 1970-ci illərdəki xəbərdarlığı yada düşür. Maşın artıq sadəcə düşüncə eksperimentləri kitablarında qalmayıb. Düymələri, ekranları və alqoritmləri ilə otağımızın ortasındadır. Neyrobioloji faktlar göstərir ki, beynimiz daxili kimyəvi siqnallar baxımından rəqəmsal simulyasiya ilə fiziki reallıq arasında fərq qoymur — neyron səviyyəsində bir almanın dadını xəyal etmək və ya onu yemək eyni neyron şəbəkələrini alovlandırır. Deməli, texnologiya tam kamil nöqtəyə çatanda reallıq anlayışı tamamilə subyektiv bir qavrayışa çevriləcək.

Bəs biz niyə yenə də o kapsulun qapısında tərəddüd edirik? Çünki insan şüuru təkcə rəqəmsal siqnalların toplandığı bir qəbuledici deyil, o, reallığın sərtliyi ilə toqquşaraq formasını tapan bir varlıqdır. Bizi biz edən şey sadəcə qalib gəldiyimiz anlar deyil — itirdiyimiz dostlar, yarımçıq qalmış arzular, yağışın altında hiss etdiyimiz o soyuq reallıq və məğlubiyyətdən sonra yenidən ayağa qalxma iradəsidir. "Həzz maşını" sənə hər şeyi vəd edir, amma sənə sənin özünü vermir. O, insanı öz həyatının qəhrəmanı deyil, öz illüziyasının müşahidəçisi edir.