Heç düşünmüsünüzmü ki, insanın reallığı dərk etməsinə mane olan şey məlumat azlığı deyil, dünyaya baxarkən özü ilə reallıq arasında yaratdığı düşüncə qatlarıdır.

Zen buddizminin bu suallara yanaşmasına baxaq. Mahayana buddizminin Şərqi Asiyada formalaşmış əsas ənənələrindən biri olan Zen, həqiqətin yalnız nəzəri biliklə mənimsənilməsinin mümkün olmadığını, onun birbaşa təcrübə və şüurlu müşahidə vasitəsilə dərk edilməli olduğunu vurğulayır. Zen üçün fəlsəfi anlayışlar və müqəddəs mətnlər əhəmiyyətini tamamilə itirmir, lakin onlar həqiqətin özü deyil, ona işarə edən vasitələrdir. İnsan xəritəni öyrənməklə yolu tanıya bilər, amma xəritənin üzərində gəzməklə heç vaxt mənzilə çatmaz.

"Zen" sözü Sanskrit dilindəki "dhyāna" anlayışından yaranmışdır. Bu söz meditasiya və dərin düşüncə mənasını daşıyır. Anlayış əvvəlcə Çində "Chan", daha sonra Koreyada "Seon", Vyetnamda "Thiền", Yaponiyada isə "Zen" adı ilə inkişaf etmişdir. Deməli, Zen yalnız Yaponiyaya məxsus bir təlim deyil, onun kökləri Hindistan buddizminə, tarixi formalaşması isə əsasən Çinə gedib çıxır.

Zen-in əsas fərqləndirici xüsusiyyəti həqiqəti yalnız intellektual müstəvidə axtarmamasıdır. İnsan özü haqqında nə qədər çox məlumat toplasa da, bu məlumatların onun özünü və reallığı dərk etməsinə mütləq şəkildə səbəb olacağına zəmanət yoxdur. Bir insan tənhalıq haqqında yüzlərlə kitab oxuya bilər, amma öz tənhalığı ilə üzləşməyibsə, onun mahiyyətini hələ də anlamamış qalacaq.

Zen də bu fərqi ön plana çəkir: Bilmək ilə dərk etmək eyni şey deyil.

Bu yanaşma Zen ənənəsində tez-tez istifadə edilən məşhur bir məcazla ifadə olunur: Barmaq aya işarə edir, lakin insanın diqqəti barmaqda deyil, ayda olmalıdır. Sözlər və anlayışlar reallığa işarə edə bilər, amma insan onları reallığın özü ilə qarışdırmamalıdır. Həqiqəti yalnız birbaşa müşahidə etməklə dərk etmək mümkündür.

Zazen - Oturaq meditasiya

Zazen Zen təcrübəsinin mərkəzində dayanır. Yapon dilində "za" oturmaq, "zen" isə meditasiya mənasını daşıyır. Bu praktika zamanı insan müəyyən duruşda sakit şəkildə oturur, nəfəsini və şüurunda baş verənləri müşahidə edir.

Lakin burada mühüm bir yanlış anlaşılmanı aradan qaldırmaq lazımdır: Zazen-in məqsədi düşüncələri zorla yox etmək və zehni tamamilə boşaltmaq deyil. İnsan düşüncələrin yaranmasına mane olmağa çalışmaq əvəzinə, onların necə meydana gəldiyini, dəyişdiyini və yox olduğunu müşahidə etməyi öyrənir. Fikir yaranır, insan onu görür, amma onun ardınca getməyə və hər düşüncəni özünün ayrılmaz bir hissəsi hesab etməyə məcbur deyil.

Bu təcrübənin mahiyyəti düşüncəsiz qalmaqdan daha çox, düşüncələrlə münasibəti dəyişməkdir. İnsan ağlından keçən hər fikrin əsiri olmaq məcburiyyətində olmadığını dərk etməyə başlayır.

Kōan - Məntiqi qəlibləri sınağa çəkən suallar

Kōan xüsusilə Rinzai Zen məktəbində istifadə olunan paradoksal sual, dialoq və hekayələrdir. Onların məqsədi adi məntiqi düşüncənin sərhədlərini üzə çıxarmaq və insanı reallığa əvvəlki düşüncə qəliblərindən kənar yanaşmağa sövq etməkdir.

Məşhur nümunələrdən biri belədir: “İki əlin bir-birinə çırpılmasının səsini eşidirik. Bəs bir əlin səsi necədir?”

Bu sualın məqsədi adi mənada düzgün cavab tapmaq deyil. İnsan onu məntiqi üsullarla həll etməyə çalışdıqca, öz düşüncə vərdişlərinin məhdudiyyətləri ilə qarşılaşır. Kōan üzərində çalışma müəllim rəhbərliyi altında aparılan xüsusi bir təcrübədir, onu sadəcə cavabsız tapmacalar toplusu hesab etmək düzgün olmaz.

Burada əsas məsələ insanın hər şeyi əvvəlki anlayışları vasitəsilə izah etmək vərdişini sorğulamasıdır.

Satori və Kenshō - Oyanış və öz mahiyyətini görmək

Zen buddizmində "satori" oyanış və maariflənmə mənasında işlədilir. "Kenshō" isə insanın öz həqiqi təbiətini görməsi, onu birbaşa dərk etməsi kimi izah olunur. Bu anlayışlar bir-biri ilə əlaqəli olsa da, bütün ənənələrdə tamamilə eyni məna daşımır.

Zen haqqında məşhur təsəvvürlərdən biri maariflənmənin qəfil baş verməsidir. Həqiqətən də, bəzi Zen məktəblərində ani oyanışa xüsusi əhəmiyyət verilir. Lakin bu, bütün Zen ənənələrinin eyni şəkildə qəbul etdiyi yeganə yanaşma deyil. Oyanışdan sonra da insanın təcrübəsini dərinləşdirməsi, intizamını qoruması və gündəlik həyatında bu dərketməni təcəssüm etdirməsi vacib sayılır.

Oyanış insanın özünü və dünyanı qavrama formasında əsaslı dəyişiklik yaşamasıdır.

Zen-in fəlsəfi təməlini anlamaq üçün buddizmin üç mühüm anlayışına nəzər salmaq lazımdır:

"Anicca" hər şeyin dəyişkən olduğunu bildirir. İnsan, duyğular, münasibətlər, düşüncələr və təbiət daim dəyişir. Heç bir vəziyyət olduğu kimi qalmır. İnsan isə çox vaxt dəyişən şeylərdən dəyişməzlik gözlədiyi üçün əzab çəkir.

"Anattā" sabit, müstəqil və dəyişməz bir mənliyin mövcud olmadığını ifadə edir. Bu, insanın ümumiyyətlə mövcud olmadığını demək deyil. Daha çox, özümüzü təşkil edən bədən, hisslər, düşüncələr və şüurun daim dəyişən proseslər olduğunu göstərir. İnsan özünü bütöv və dəyişməz bir mahiyyət kimi təsəvvür etsə də, buddist yanaşma bu təsəvvürü sorğulayır.

"Śūnyatā" - boşluq anlayışı isə bütün hadisələrin müstəqil və öz-özünə mövcud olan dəyişməz mahiyyətə sahib olmadığını bildirir. Hər şey müəyyən səbəblərdən, şərtlərdən və qarşılıqlı əlaqələrdən asılı olaraq meydana gəlir.

Boşluq heçliyin və ya dünyanın mövcud olmamasının sinonimi deyil. Məsələn, bir ağacı yalnız ağacın özündən ibarət hesab edə bilmərik. Onun mövcudluğu torpaqdan, sudan, günəş işığından, havadan və saysız-hesabsız qarşılıqlı əlaqədən asılıdır. Zen bu cür qarşılıqlı asılılığı və dəyişkənliyi insanın öz varlığına da tətbiq etməyə imkan verir.

Zen yalnız meditasiya otaqlarında və ya Buddist məbədlərində həyata keçirilən bir praktika deyil. Onun əsas prinsiplərindən biri insanın gündəlik fəaliyyətini şüurlu şəkildə yaşamasıdır.

Yemək hazırlamaq, çay içmək, kitab oxumaq, yerimək, qab yumaq və ya sadəcə ətrafı müşahidə etmək - bütün bunlar diqqətin indiki ana yönəldildiyi təcrübələrə çevrilə bilər.

Zen ənənəsində bu yanaşmanı ifadə edən məşhur bir deyim var:

“Qabları yuyarkən sadəcə qabları yuyun.”

Bu fikir ilk baxışda sadə görünsə də, arxasında dərin məna dayanır. İnsan çox vaxt fiziki olaraq bir işi görərkən zehni başqa yerdə olur. Yemək yeyərkən, duş alarkən, istirahət edərkən görməli olduğu işləri düşünür. Beləliklə, insan həyatın özünü yaşamaq əvəzinə, daim onun başqa bir zamanında mövcud olur.

Zen isə diqqəti görülən işə qaytarmağı təklif edir. Bu, keçmişi xatırlamamaq və gələcəyi düşünməmək demək deyil. Sadəcə insanın indiki anı daim başqa bir şeyin vasitəsinə çevirməməsidir.

Zen-in gündəlik həyata təsiri Yapon mədəniyyətində də özünü göstərmişdir. Çay mərasimi, xəttatlıq, mürəkkəb rəssamlığı və ənənəvi bağ dizaynında sadəlik, diqqət, ölçülülük və boşluqdan istifadə kimi xüsusiyyətlər Zen estetikası ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, həmin sənət növlərinin hamısını yalnız Zen-in yaratdığını söyləmək düzgün olmaz. Onların formalaşmasında müxtəlif dini, fəlsəfi və mədəni ənənələr iştirak etmişdir.

Zen ənənəsinin tarixi kökləri VI əsrdə Çində formalaşan Chan buddizminə gedib çıxır. Bodhidharma bu ənənənin Çin daxilindəki əfsanəvi başlanğıc fiquru və ilk patriarxlarından biri hesab olunur. Rəvayətə görə, o, Hindistandan Çinə gəlmiş və meditasiya əsaslı təlimin yayılmasında mühüm rol oynamışdır.

Lakin Bodhidharma haqqında bioqrafik məlumatlar məhduddur və onun həyatı ilə bağlı bir çox hekayə sonrakı dövrlərdə yaranmış əfsanələrlə qarışmışdır. Buna görə də Chan buddizminin bütün formalaşmasını bir nəfərin fəaliyyəti ilə izah etmək tarixi baxımdan doğru deyil.

XII–XIII əsrlərdə Çin Chan ənənəsi Yaponiyada geniş yayılmağa başladı. Bu prosesdə iki mühüm şəxsiyyət xüsusi yer tutur:

- Eisai (1141–1215): Çində öyrəndiyi Linji ənənəsini Yaponiyaya gətirərək Rinzai məktəbinin inkişafına töhfə verdi.

- Dōgen (1200–1253): Çin səfərindən sonra Caodong ənənəsini Yaponiyada inkişaf etdirərək Sōtō məktəbinin əsasını qoydu.

Daha sonra XVII əsrdə Çinli rahib Ingen tərəfindən Ōbaku məktəbi də Yaponiyada yaradıldı.

Zen-in Yaponiyadakı iki əsas məktəbi - Rinzai və Sōtō meditasiya və oyanışa fərqli yanaşmaları ilə seçilir.

"Rinzai məktəbi" kōan təcrübəsinə xüsusi əhəmiyyət verir. Burada insan paradoksal suallar və müəllimlə dialoqlar vasitəsilə adi düşüncə qəliblərinin sərhədlərini aşmağa çalışır.

"Sōtō məktəbi" isə "shikantaza", yəni "sadəcə oturmaq" adlanan meditasiya formasını ön plana çəkir. Burada meditasiya özlüyündə dəyərli bir təcrübə kimi qəbul edilir.

Bu iki yanaşma Zen-in vahid və dəyişməz bir metoddan ibarət olmadığını göstərir.

Zen Yaponiyada müəyyən dövrlərdə samuray təbəqəsi arasında da nüfuz qazanmışdır. Xüsusilə Rinzai ənənəsi hərbi elita ilə yaxın əlaqələr qurmuş, Zen-in intizam, diqqət və özünənəzarət prinsipləri döyüşçü mədəniyyətinə təsir göstərmişdir.

Bununla belə, samurayların Buşido fəlsəfəsini bütövlükdə Zen-dən yaranmış hesab etmək olmaz. Buşido müxtəlif tarixi, etik və dini təsirlərin nəticəsində formalaşmışdır. Eyni zamanda Zen-in Yapon mədəniyyətinə təsiri yalnız samuraylarla məhdudlaşmamış, incəsənət, memarlıq və gündəlik həyatın müxtəlif sahələrinə də yayılmışdır.

Zen buddizmini yalnız meditasiya texnikası və ya sakitləşmək üsulu kimi qəbul etmək onun fəlsəfi mahiyyətini daraltmaq olardı. Onun əsas suallarından biri insanın öz şüuruna, mənliyinə və reallığa münasibətidir.

Biz dünyanı olduğu kimi görürük, yoxsa onu əvvəlcədən formalaşmış düşüncələrimiz, qorxularımız, arzularımız və gözləntilərimiz vasitəsilə qavrayırıq? Özümüz haqqında yaratdığımız təsəvvür həqiqətən dəyişməz mahiyyətimizdir, yoxsa zamanla topladığımız xatirələrin, təcrübələrin və şərtlənmələrin nəticəsidir?

Zen insanı bu suallara hazır cavablar verməklə deyil, onları birbaşa təcrübə və müşahidə vasitəsilə araşdırmağa yönəldir.

İnsanın düşüncələrini reallığın özü ilə eyniləşdirməsi böyük yanılmadır. Anlamalıyıq ki, düşündüyümüz hər şey həqiqət deyil, hiss etdiyimiz hər duyğu da dəyişməz deyil. İnsan öz şüurunda baş verənləri müşahidə etməyi öyrəndikcə, onlarla arasındakı münasibəti də dəyişə bilər.

Zen-in təklif etdiyi yol dünyanı əvvəlki zehni qəliblərimizin əsarətində qalmadan görməyə çalışmaqdır.