İnsanoğlu var olduğu gündən bəri ətrafındakı dünyanı anlamağa çalışır. Gözlərini açdığı, toxunduğu, eşitdiyi, sevdiyi, itirdiyi və uğrunda mübarizə apardığı bu aləmin nə olduğunu, haradan gəldiyini və bütün bunların arxasında hansı həqiqətin dayandığını sorğulayır. Zaman keçdikcə elmin, fəlsəfənin və dinlərin verdiyi cavablar dəyişsə də, bəzi suallar insanın düşüncə tarixində öz aktuallığını qoruyur: Reallıq dediyimiz şey həqiqətən reallıqdırmı? Biz dünyanı olduğu kimi görürük, yoxsa onu öz şüurumuzun imkanları daxilində qavrayırıq? Bütün dəyişikliklərin arxasında dəyişməyən bir mahiyyət mövcuddurmu? Və ən əsası, insan özünü tanımadan kainatı anlaya bilərmi?

Minilliklər əvvəl qədim Hindistan düşüncəsində meydana çıxan Veda ənənəsi bu suallara cavab axtaran ən qədim və zəngin intellektual irslərdən biridir. Onun fəlsəfi dərinliyi yalnız tanrılar, mərasimlər və dini inanclarla məhdudlaşmır. Veda mətnlərinin sonrakı fəlsəfi qatlarında insanın varlığı, şüurun mahiyyəti, ölüm, sonsuzluq, reallıq və azadlıq kimi məsələlər üzərində son dərəcə maraqlı düşüncələr formalaşır. Bu axtarışın ən mühüm istiqamətlərindən biri isə insanın zahiri dünyanın arxasında dayanan həqiqəti dərk etmək cəhdidir.

Veda sözü sanskrit dilində bilik və ya müqəddəs bilik mənasını daşıyır. Veda ədəbiyyatı əsrlər boyunca formalaşmış, şifahi ənənə ilə nəsildən-nəslə ötürülmüş geniş mətn külliyyatıdır. Onun dörd əsas toplusu mövcuddur: Riqveda, Samaveda, Yacurveda və Atharvaveda.

Bunların ən qədimi Riqvedadır. Burada İndra, Aqni, Varuna kimi tanrılara həsr olunmuş himnlərlə yanaşı, kainatın yaranması, varlığın mənşəyi və insanın kosmosdakı yeri haqqında ilkin fəlsəfi suallara da rast gəlirik. Xüsusilə Riqvedanın məşhur Yaradılış himni diqqətəlayiqdir. Bu himndə kainatın başlanğıcı haqqında qəti cavab vermək əvəzinə, varlığın necə meydana gəldiyi və hətta bu başlanğıcı kimin bilə biləcəyi sual altına alınır. Minilliklər əvvəl yazılmış bir mətnin öz cavabından belə şübhələnməsi insan düşüncəsinin nə qədər erkən dövrlərdən bəri naməlumluqla üz-üzə qaldığını göstərir.

Samaveda əsasən dini himnlərin musiqili ifası ilə, Yacurveda qurban mərasimlərinin icrası və qaydaları ilə, Atharvaveda isə dualar, şəfaverici mətnlər, gündəlik həyat və müxtəlif varoluş məsələləri ilə əlaqəlidir.

Veda mətnlərinin inkişafında dörd mühüm mətn qatı fərqləndirilir: Samhitalar, Brahmanalar, Aranyakalar və Upanişadlar. Samhitalar himn və duaları, Brahmanalar mərasimlərin izahını, Aranyakalar isə ritual düşüncəsinin daha çox təfəkkür və daxili axtarış istiqamətində inkişaf edən qatlarını əhatə edir. Bu xəttin fəlsəfi baxımdan ən mühüm mərhələlərindən biri Upanişadlardır.

Upanişadlarla birlikdə diqqət tədricən xarici mərasimlərdən insanın daxilinə, qurbanın zahiri icrasından onun mənasına, tanrılara müraciətdən varlığın öz mahiyyətini araşdırmağa yönəlir. Burada artıq əsas məsələ yalnız dünyanın necə idarə olunduğunu öyrənmək deyil, dünyanın özünün nə olduğunu anlamaqdır. Vedaların sonu və ya yekunu mənasını verən Vedanta anlayışı da bu fəlsəfi ənənə ilə bağlıdır.

Veda düşüncəsinin fəlsəfi zirvəsində dayanan əsas anlayışlardan biri Brahmandır. Brahmanı sadəcə kainatı yaradan bir tanrı kimi təsəvvür etmək onun mənasını məhdudlaşdırardı. Xüsusilə Upanişadlar və sonrakı Vedanta fəlsəfəsində Brahman bütün varlığın arxasında dayanan ali reallıq, mövcudluğun dəyişməz və mütləq mahiyyəti kimi izah edilir.

Ətrafımızdakı dünya daim dəyişir. İnsan doğulur, böyüyür, qocalır və ölür. Dağlar aşınır, okeanlar dəyişir, sivilizasiyalar yaranır və yox olur. Bu gün mövcud olan bir şey sabah başqa formaya çevrilir. Bizim özümüz də həyatımız boyunca düşüncələrimizi, istəklərimizi, xarakterimizi və dünyaya münasibətimizi dəyişirik. Bəs bütün bu dəyişikliklərin arxasında dəyişməyən bir həqiqət varmı?

Brahman anlayışı məhz bu sualın ətrafında formalaşır. O, ayrı-ayrı varlıqların cəmi deyil, onların mövcudluğunun təməlində dayanan reallıqdır. Başqa sözlə, burada söhbət yalnız kainatın nədən yarandığından deyil, varlığın özünün hansı mahiyyətə malik olduğundan gedir.

Bu düşüncə bizi növbəti, bəlkə də, daha çətin suala gətirir: Əgər kainatın arxasında belə bir mütləq həqiqət dayanırsa, insanın öz mahiyyəti onunla hansı münasibətdədir?

İnsan özünü tanımağa çalışarkən adətən müəyyən xüsusiyyətlərinə əsaslanır. Adına, görünüşünə, peşəsinə, xatirələrinə, münasibətlərinə, düşüncələrinə və sahib olduğu şeylərə baxaraq kim olduğunu müəyyənləşdirir. Özünü keçmişi və gələcəyi arasında yerləşdirir, həyatını yaşadıqları ilə izah edir. Lakin bütün bunların dəyişdiyini nəzərə alsaq, ortaya maraqlı bir sual çıxır: Əgər insan haqqında söyləyə biləcəyimiz hər şey zamanla dəyişirsə, onda onun dəyişməyən mahiyyəti nədir?

Upanişadların cavab axtardığı anlayışlardan biri Atmandır. Atman insanın zahiri kimliyindən, bədənindən və dəyişən psixoloji vəziyyətlərindən daha dərin olan həqiqi mənliyini ifadə edir. Onu gündəlik mənada başa düşdüyümüz şəxsiyyətlə eyniləşdirmək doğru olmaz. Söhbət insanın özünü tanımasının ən dərin qatında dayanan mahiyyətdən gedir.

Bu məqamda Veda fəlsəfəsinin ən məşhur ifadələrindən biri qarşımıza çıxır: “Tat tvam asi” - “Sən osan”.

Çandogya Upanişadında yer alan bu ifadə insanın mahiyyəti ilə ali reallıq arasındakı əlaqəyə işarə edir. Xüsusilə Advayta-Vedanta təlimində bu fikir Atmanla Brahmanın son həqiqətdə eyni olduğunu bildirir. Yəni insanın özündə axtardığı həqiqət kainatın mütləq mahiyyətindən ayrı deyil.

Bu, ilk baxışdan insanın özünü kainatın mərkəzinə yerləşdirməsi kimi görünə bilər. Əslində isə tam əksidir: insanın öz fərdi kimliyini mütləq həqiqət hesab etməkdən imtina etməsidir. Mənim adım, xatirələrim, qorxularım, arzularım və sahib olduğum hər şey mənim bütün varlığımı ifadə etmirsə, onda özümü yalnız bunlarla müəyyənləşdirmək nə dərəcədə doğrudur?

Bəlkə də, insanın sonsuzluq axtarışı burada başlayır. O, sonsuzluğu özündən kənarda, ucsuz-bucaqsız kosmosda axtarır, halbuki Upanişadların diqqətini çəkən məsələ insanın öz mahiyyəti ilə varlığın bütövlüyü arasındakı münasibətdir. Bu baxımdan özünü tanımaq yalnız şəxsi xüsusiyyətlərini öyrənmək deyil, öz varlığının hansı daha böyük həqiqətə bağlı olduğunu dərk etmək cəhdidir.

Bəs insan öz mahiyyətini niyə görə bilmir? Əgər həqiqət bu qədər yaxındadırsa, onu dərk etməyimizə nə mane olur?

Bu sual bizi Maya anlayışına gətirir. Maya, xüsusilə Advayta-Vedanta fəlsəfəsində, insanın dəyişən və çoxlu formalarda görünən dünyanı son və müstəqil həqiqət kimi qəbul etməsinə səbəb olan illüziya və ya zahiri görünüş prinsipi kimi izah olunur.

Burada bir məqamı dəqiqləşdirmək vacibdir: Mayanı sadəcə “dünya mövcud deyil” və ya “gördüyümüz hər şey yalandır” kimi anlamaq düzgün olmaz. Söhbət insanın qavradığı dünyanın heç bir mənasının olmamasından getmir. Əsas məsələ onun görünən formalarını mütləq və dəyişməz reallıqla qarışdırmağımızdır. Advayta-Vedantaya görə, dünya gündəlik təcrübəmizdə mövcuddur, lakin Brahman kimi müstəqil və son həqiqət deyil.

Bunu daha aydın anlamaq üçün belə bir nümunəyə baxaq: Qaranlıqda yerdə uzanan kəndiri ilan hesab etdiyimizi düşünək. Həmin anda qorxumuz həqiqidir, bədənimizin reaksiyası həqiqidir, lakin qorxunun səbəbi kimi qəbul etdiyimiz ilan əslində mövcud deyil. İşıq yandıqda isə yeni bir şey yaranmır, sadəcə əvvəldən orada olan həqiqəti görürük. Yanlış qavrayış aradan qalxır.

Maya anlayışının fəlsəfi mənasını bu nümunə ilə müəyyən qədər izah etmək mümkündür. İnsan da bəzən zahiri görünüşləri həqiqətin özü hesab edir. Müvəqqəti olanı əbədi, dəyişəni dəyişməz, nisbi olanı mütləq qəbul edir. Özünü sahib olduğu şeylərlə, başqalarının onun haqqında düşündükləri ilə, qazandığı uğurlarla və itirdikləri ilə eyniləşdirir. Halbuki bütün bunlar dəyişir. İnsan isə dəyişənlərin içində dəyişməyən bir mahiyyət axtarır.

Maya həm də insanın özünü və varlığını necə qavraması ilə əlaqəlidir. Bəlkə də, ən böyük illüziya insanın özünü kainatdan tamamilə ayrı, müstəqil və təcrid olunmuş bir varlıq hesab etməsidir. Çünki bu ayrılıq hissi insanın bütün münasibətlərinə, arzularına və qorxularına təsir edir.

İnsanın dünyanı və özünü yanlış qavraması onun həyatla münasibətində də müəyyən nəticələr yaradır. Veda və sonrakı Hindistan fəlsəfi ənənələrində bu məsələnin mühüm izahlarından biri Karma və Samsara anlayışları ilə bağlıdır.

Karma sadə dillə desək, əməllərin nəticəsiz qalmadığını bildirən səbəb-nəticə prinsipidir. İnsan düşüncələri, niyyətləri və davranışları ilə öz həyatının gedişinə təsir edir. Burada Karmanı yalnız “yaxşılıq etsən, yaxşılıq görəcəksən, pislik etsən, cəzasını çəkəcəksən” kimi sadələşdirmək doğru olmaz. Onun fəlsəfi mənası bundan daha genişdir: Hər bir şüurlu əməl müəyyən nəticələr doğurur və bu nəticələr insanın gələcək təcrübələrinə təsir göstərir.

Samsara isə doğum, ölüm və yenidən doğulma dövrünü ifadə edir. Bu düşüncəyə görə, varlıq yalnız bir ömürlə məhdudlaşmır, insanın əməlləri və arzuları onu təkrar-təkrar bu dövrün içində saxlayır. Beləliklə, həyatın mənası yalnız mövcud ömrü yaşamaqdan ibarət olmur. İnsan öz varlığının daha geniş bir dövrün parçası olduğunu düşünməyə başlayır.

Burada maraqlı bir fəlsəfi ziddiyyət ortaya çıxır: İnsan azad olmaq istəyir, amma öz arzularının, ehtiraslarının və bağlılıqlarının əsirinə çevrilir. Daha çox sahib olmaq istəyir, sahib olduqlarını itirməkdən qorxur. Bir məqsədə çatır, lakin qısa müddət sonra başqa bir məqsədin arxasınca qaçmağa başlayır. Arzular bitmir, sadəcə formalarını dəyişirlər. İnsan bir istəyini gerçəkləşdirdikdən sonra rahatlıq tapacağını düşünür, amma çox vaxt həmin rahatlıq yeni bir istəyin başlanğıcına çevrilir.

Bəlkə də, Samsara anlayışını insanın öz bağlılıqları ilə təkrar-təkrar eyni varoluş vəziyyətlərinə qayıtması haqqında düşünmək üçün də bir fürsət hesab etmək olar. Əlbəttə, bu, ənənəvi Samsara təliminin tam izahı deyil, onun insan təcrübəsi ilə qurula biləcək fəlsəfi paralelidir.

Əgər insanın mövcudluğunu Maya, Karma və Samsara ilə əlaqələndirən belə bir sistem varsa, onda bu dövrdən çıxış mümkündürmü?

Veda və Vedanta ənənələrində bu sualın cavabı Mokşa anlayışında ifadə olunur. Mokşa azadlıq, qurtuluş deməkdir. Bu, insanın Samsara dövründən azad olması, öz həqiqi mahiyyətini dərk etməsi ilə bağlıdır.

Advayta-Vedanta baxımından Mokşaya aparan əsas yol idrakdır. İnsan Atmanla Brahmanın birliyini dərk etdikdə, özünü ayrıca və müstəqil varlıq kimi qəbul etməsinin son həqiqət olmadığını anlayır. Bu dərk yeni bir reallıq yaratmır, əvvəldən mövcud olan həqiqətin üzə çıxmasıdır. Başqa sözlə, insan həqiqətə çevrilmir, onun nə olduğunu dərk edir.

Burada azadlıq anlayışı da fərqli məna qazanır. Biz azadlığı çox vaxt seçim imkanlarının çoxluğu, istədiyimizi edə bilmək və qarşılaşdığımız məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq kimi başa düşürük. Vedanta isə daha fundamental bir sual verir: Bütün bu seçimləri edən “mən” kimdir? İnsan özünü yanlış tanıyırsa, onun azad olduğunu düşündüyü seçimlər də həmin yanlış qavrayışın nəticəsi ola bilməzmi?

Bu baxımdan Mokşa insanın dünyadan qaçması deyil, dünya ilə bağlı yanlış təsəvvürlərindən azad olmasıdır. O, arzuların sonsuz şəkildə təmin edilməsi deyil, insanın özünü həmin arzularla eyniləşdirməkdən vazkeçməsidir. Əsl azadlıq, bəlkə də, öz varlığını sahib olduqlarından asılı görməməkdədir.

Vedanta ənənəsinin maraqlı tərəflərindən biri də Upanişadların ideyalarının vahid şəkildə şərh edilməməsidir. Eyni mətnlərə əsaslanan filosoflar Brahman, Atman və dünya arasındakı münasibəti fərqli izah etmişlər. Bu fərqlərin ən məşhur nümunələri Advayta, Vişişta-Advayta və Dvayta məktəbləridir.

Advayta-Vedanta Şankaranın sistemləşdirdiyi qeyri-dualizm təlimidir. Burada son həqiqət yalnız Brahmandır, Atmanla Brahman arasında son səviyyədə heç bir ayrılıq yoxdur. Fərqliliklər isə Maya və yanlış qavrayışla əlaqələndirilir.

Ramanucanın Vişişta-Advayta təlimində isə Brahman vahid ali reallıq olsa da, fərdi ruhlar və maddi dünya tamamilə qeyri-real hesab edilmir. Onlar Brahmanın ayrılmaz xüsusiyyətləri və ya onunla xüsusi münasibətdə mövcud olan reallıqlardır. Beləliklə, birlik qəbul edilir, amma fərqlilik də qorunur.

Madxvanın Dvayta fəlsəfəsi isə dualizmə əsaslanır. Burada Brahmanla fərdi ruhlar eyni mahiyyətə malik hesab edilmir, onların arasındakı fərq həqiqi və əbədidir. İnsan ali varlıqla birləşərək fərdiliyini itirmir, onunla münasibət quraraq azadlığa qovuşur.

Bu üç məktəbin mövcudluğu mühüm bir həqiqəti göstərir: Veda fəlsəfəsi vahid və dəyişməz bir fikir sistemindən ibarət deyil. Onun daxilində varlığın mahiyyəti, insanın yeri və qurtuluşun mənası haqqında ciddi fəlsəfi mübahisələr mövcuddur. Eyni mətnlərdən fərqli nəticələr çıxarmaq isə bu ənənənin intellektual zənginliyini göstərir.

Veda fəlsəfəsini maraqlı edən əsas məqamlardan biri onun insanın diqqətini daim zahiri dünyadan daxili mahiyyətə yönəltməsidir. İnsan kainatın sərhədlərini, ulduzların mənşəyini, zamanın başlanğıcını və varlığın səbəbini öyrənmək istəyir. Lakin bütün bu sualların içində bəzən ən yaxın və eyni zamanda ən çətin suala cavab verməyi unudur: Mən kiməm?

Elə paradoks da budur: İnsanoğlu özünü tanımadan dünyanı anlamağa, öz daxilindəki boşluğu dərk etmədən onu xarici aləmdə doldurmağa, müvəqqəti olanın içində əbədilik tapmağa çalışır. Sahib olduqlarının onu tamamlayacağını düşünür, lakin hər yeni əldə etdiyinin ardınca başqa bir çatışmazlıq hiss edir. Zamanın qarşısında aciz olduğunu bildiyi halda, özünü zamanın fövqündə təsəvvür etməyə çalışır.

Veda düşüncəsi bu ziddiyyətlərə başqa bir baxış bucağından yanaşır. O, insanı yalnız gördüyü dünya ilə kifayətlənməməyə, qavrayışının sərhədlərini sorğulamağa və öz varlığının mahiyyətinə yönəlməyə çağırır. Onun ən dərin fəlsəfi mesajlarından biri budur: Axtardığın həqiqət səndən tamamilə kənarda olmaya bilər.

Əlbəttə, bu fikirləri müasir elmin sübut etdiyi faktlar kimi deyil, insanın varlıq haqqında düşüncəsini genişləndirən metafizik və fəlsəfi iddialar kimi qiymətləndirmək lazımdır. Brahman elmi mənada müəyyən edilmiş kosmik enerji, Atman isə neyrobioloji şüurun başqa adı deyil. Bunlar öz tarixi və fəlsəfi konteksti daxilində anlaşılmalı anlayışlardır. Lakin onların toxunduğu suallar bu gün də düşündürücüdür: Şüur nədir? İnsan özünü nə dərəcədə tanıya bilər? Reallığı olduğu kimi qavramaq mümkündürmü? Və insanın özünü kainatdan ayrı hesab etməsi nə dərəcədə əsaslıdır?

İllüziyanın o tayına keçmək bəlkə də, elə yaşadığımız dünyaya, özümüzə və varlığa daha fərqli gözlə baxmağı öyrənməkdir. Sonsuzluq axtarışının son nöqtəsi isə insanın kainatın sərhədlərini keçməsi yox, özünü kainatdan ayrı hesab etməsinə səbəb olan sərhədlərin həqiqətən mövcud olub-olmadığını sorğulamasıdır.

Bəzən ən böyük kəşf həmişə gözümüzün qarşısında olduğu halda görə bilmədiyimiz mahiyyət olur.