Gəlin bu mövzunu həm qanunvericilik, həm psixoloji, həm də strateji karyera planlaması baxımından ən xırda detallarına qədər araşdıraq.
Hüquqi müstəvi və dövlətin təyin etdiyi sərhədlər
Hər hansı bir yaş dövrünün iqtisadi və sosial üstünlüklərindən danışmazdan əvvəl qanunun bizə qoyduğu çərçivələri bilməliyik. Dünyanın bir çox ölkələrində olduğu kimi, rəsmi əmək münasibətləri üçün müəyyən bir alt yaş həddi mövcuddur. Əksər hüquq sistemlərində uşaqların əməyinin istismarının qarşısını almaq məqsədilə rəsmi iş yaşı 15 olaraq qəbul edilir.
Yeniyetmələrin tam iş günündə işləməsi onların təhsil hüququnu və fiziki inkişafını məhdudlaşdırdığı üçün qanunvericilik bu yaş qruplarına ciddi güzəştlər və qısaldılmış iş saatları tətbiq edir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının standartlarına əsasən, gənclərin yüngül işlərdə, təhsillərinə mane olmayacaq şəkildə fəaliyyət göstərməsi yalnız müəyyən saat çərçivəsində mümkündür. Hüquqi baxımdan tam sərbəst və yetkin bir işçi kimi qəbul edilmə yaşı isə bütün dünyada 18 yaş olaraq qəbul olunmuşdur.
Erkən yaşda fəaliyyətə başlamağın üstünlükləri və riskləri (15 yaşdan 18 yaşa qədər)
Bu dövr gənclərin hələ orta məktəb illərində və ya kollec dövründə olduğu zaman kəsiyidir. Bu yaşda işləməyin həm çox böyük üstünlükləri, həm də ciddi fəsadları ola bilər.
İlk növbədə, müsbət tərəflərə nəzər salaq. 15 və ya 16 yaşlarında kiçik, yüngül işlərdə, məsələn, xidmət sektorunda, kitab mağazalarında və ya rəqəmsal platformalarda sadə tapşırıqları icra edərək işləmək gənclərdə maliyyə savadlılığının təməlini qoyur. İnsan öz qazandığı pulun dəyərini anladıqda, xərcləmə vərdişlərinə daha məsuliyyətlə yanaşır. Bundan əlavə, erkən yaşda iş mühitinə daxil olmaq insana vaxtı idarə etmək bacarığını öyrədir. Gənc həm dərslərini oxumalı, həm də iş məsuliyyətini yerinə yetirməlidir. Bu rejim gələcəkdə onun daha nizam-intizamlı bir fərd olmasına kömək edir. Eyni zamanda komanda daxilində ünsiyyət qurmaq, müştərilərlə rəftar və problem həll etmə bacarıqları bu yaşda daha sürətlə formalaşır.
Lakin riskləri də gözardı etmək olmaz. Erkən yaşda ağır iş qrafiki gəncin psixoloji tükənməsinə səbəb ola bilər. Əgər iş gəncin təhsilini arxa plana atırsa, bu onun gələcək böyük karyera imkanlarının qarşısını kəsir. Çünki fundamental bilikləri və ali təhsili qurban verərək qazanılan erkən gəlir gələcəkdə daha yüksək statuslu və yüksək maaşlı vəzifələrə çatmağı çətinləşdirir. Psixoloji olaraq uşaqlıq və yeniyetməlik dövrünü tam yaşamadan, birbaşa böyüklərin stresli dünyasına daxil olmaq gənclərdə erkən depressiya və işə qarşı nifrət hissi yarada bilər.
Qızıl dövr (18 yaşdan 22 yaşa qədər)
Tədqiqatların və peşəkar karyera məsləhətçilərinin fikrincə, iş həyatına real, addım-addım daxil olmaq üçün ən ideal dövr məhz bu yaş aralığıdır. Bu dövr insanın ali təhsil aldığı və ya müəyyən bir peşə sahəsi üzrə ixtisaslaşdığı illərə təsadüf edir.
Bu yaşda olan gənclərə dərhal tam ştatlı, ağır və böyük məsuliyyət tələb edən işlərə girmək tövsiyə olunmur. Ən düzgün strategiya öyrənməyə və təcrübə toplamağa yönəlmiş fəaliyyətlərdir. Bura könüllülük proqramları, şirkətlərdə ödənişli və ya ödənişsiz təcrübə keçmək, universitet daxili layihələrdə yer almaq daxildir.
Universitetin birinci və ikinci kurslarında könüllü fəaliyyətlərlə başlamaq tələbəyə korporativ mühitin qaydalarını öyrədir. Gənc başa düşür ki, ofis mədəniyyəti nədir, iyerarxiya necə işləyir, işgüzar yazışmalar necə aparılır. Üçüncü və dördüncü kurslarda isə artıq seçilən ixtisasa uyğun olaraq yarım ştatlı işlərə və ya rəsmi təcrübə proqramlarına keçid edilməlidir. Bu yanaşmanın ən böyük xeyri ondan ibarətdir ki, insan universiteti bitirdiyi gün əlində yalnız quru bir diplom deyil, eyni zamanda iş dünyasının tələb etdiyi real bacarıqları və ilkin iş təcrübəsini saxlamış olur. Müasir əmək bazarında işəgötürənlər nəzəri biliklərdən daha çox gəncin praktiki olaraq nə edə bildiyinə önəm verirlər. Ona görə də 18 və 22 yaş arası dövrü tamamilə boş keçirmək, sadəcə diplom xatirinə oxumaq gələcəkdə iş tapmaq prosesini ciddi şəkildə çətinləşdirir.
Yetkinlik dövründə başlanğıc (22 yaş və sonrası)
Bəzi insanlar müəyyən səbəblərdən, məsələn, ağır təhsil proqramları, tibb və ya elmi sahələrdə uzunmüddətli araşdırmalar, yaxud şəxsi vəziyyətlərlə bağlı olaraq iş həyatına 22 və ya 24 yaşından sonra daxil olurlar. Bunun da özünəməxsus dinamikası var.
Bu yaşda işə başlayanların ən böyük üstünlüyü onların emosional və intellektual yetkinliyidir. Onlar nə istədiklərini, hansı sahədə irəliləmək niyyətində olduqlarını daha yaxşı dərk edirlər. Onların qərar vermə qabiliyyəti 16 yaşındakı gənclə müqayisədə qat-qat güclüdür.
Ancaq bu yaşın da öz çətinlikləri mövcuddur. Əgər bir şəxs 23 yaşında iş bazarına ilk dəfə qədəm qoyursa və heç bir ilkin təcrübəsi yoxdursa, o, bazarda özündən yaşca kiçik, lakin təcrübə baxımından daha öndə olan rəqiblərlə qarşılaşacaq. Şirkətlər bəzən eyni təcrübəsizlik səviyyəsində olan 19 yaşlı gənci 24 yaşlı gənclə müqayisədə daha asan idarə oluna bilən və öyrədilməyə daha açıq olduğu üçün seçə bilirlər. Bu səbəbdən, əgər təhsiliniz çox uzundursa belə, heç olmasa rəqəmsal layihələrdə, distant işlərdə iştirak etməklə fəaliyyətsiz qalmadığınızı sübut etməlisiniz.
Uğurlu bir başlanğıc üçün fərdi hazırlıq faktorları
Məsələyə yaş rəqəmlərindən kənara çıxaraq baxsaq, fərdin işləməyə hazır olub-olmadığını təyin edən dörd əsas meyar var.
Birincisi, emosional dözümlülükdür. İş mühiti məktəb və ya ailə kimi deyil. Burada tənqidlər, uğursuzluqlar, rəqabət və bəzən haqsızlıqlar olur. İnsanın bu gərginliyə qarşı psixoloji immuniteti formalaşmalıdır.
İkincisi, məsuliyyət hissidir. İşə vaxtında gəlmək, tapşırığı vaxtında təhvil vermək, verilən sözə sadiq qalmaq yaşdan asılı olmayan, daxili intizam tələb edən xüsusiyyətlərdir.
Üçüncüsü, müstəqillik dərəcəsidir. Əgər bir gənc hələ də gündəlik fərdi qərarlarını verməkdə tamamilə valideynlərindən asılıdırsa, onun iş mühitində sərbəst qərarlar qəbul etməsi, təşəbbüskarlıq göstərməsi çox çətin olacaq.
Dördüncüsü isə məqsədin aydınlığıdır. İnsan sadəcə dostları işləyir deyə və ya dəb xatirinə işləməməlidir. Hər bir iş fəaliyyəti gələcək böyük hədəfə aparan yolda bir pilləkən rolunu oynamalıdır.
Yekun strateji yanaşma
Toplanan bütün məlumatları və təcrübələri ümumiləşdirsək, iş həyatına başlamaq üçün vahid və sehrli bir yaş yoxdur, lakin mükəmməl bir yol xəritəsi mövcuddur.
İdeal ssenari insanın 15 və 17 yaşları arasında yay tətillərində qısa müddətli, məsuliyyəti az olan işlərdə özünü sınaması, pulun dəyərini və insanlarla ünsiyyəti öyrənməsidir. 18 və 21 yaş aralığında, yəni tələbəlik illərində tamamilə gələcək peşəsinə xidmət edən könüllülük və təcrübə proqramlarına fokuslanması vacibdir. 22 yaşından etibarən isə artıq tam ştatlı, professional karyera pillələrini dırmaşmağa başlamaq lazımdır.
Unutmaq olmaz ki, işləmək yalnız pul qazanmaq vasitəsi deyil, bu həm də şəxsiyyətin formalaşması, cəmiyyətə inteqrasiya və öz potensialını reallaşdırmaq prosesidir. Zamanlamanı düzgün seçmək gələcək uğurun yarısı deməkdir.
