İyul ayının əvvəli Visa, Mastercard, BlackRock, Coinbase və digər böyük fintech şirkətləri birləşərək ortaq Open USD - OUSD stablecoin modeli üzərində işləyəcəyi haqqında məlumat paylaşıblar.
Bu modelin əsas fərqi ondadır ki, şirkətlər tək bir emitentin buraxdığı stablecoin-dən asılı qalmaq əvəzinə, ortaq idarəetmə və ortaq iqtisadi maraq prinsipi ilə işləyən stablecoin infrastrukturu yaradırlar. Yəni stablecoin sadəcə “kripto pul” deyil, maliyyə institutları, ödəniş şirkətləri, fintechlər, platformalar və gələcəkdə süni intellekt agentləri üçün yeni hesablaşma qatıdır.
Yerli fintech şirkətləri və kripto cəmiyyətinin üzvləri ilə müzakirələrdə tez-tez belə fikir səslənir: yerli stablecoin-i yalnız AMB buraxmalıdır və bu, AZN-nin kripto versiyası olmalıdır. Əsas arqument kimi də kriptovalyuta ilə ödənişlərin məhdudlaşdırıla biləcəyi, buna görə də yalnız dövlətin rəsmi tanıdığı və özü tərəfindən buraxılan stablecoin-in işlək ola biləcəyi deyilir.
Amma stablecoin anlayışı bundan daha genişdir.
Stablecoin mütləq mərkəzi bankın buraxdığı rəqəmsal valyuta demək deyil. Əgər onu birbaşa AMB buraxırsa, bu daha çox CBDC - yəni rəqəmsal manat modelinə yaxın olur. Stablecoin isə tənzimlənən maliyyə qurumları tərəfindən 1:1 fiat təminatı ilə buraxıla, audit oluna, geri çevrilə və müxtəlif maliyyə sistemlərinə inteqrasiya edilə bilən rəqəmsal hesablaşma alətidir.
Hazırda qlobal stablecoin bazarına, oyunçularına və tətbiq sahələrinə baxdıqda görünür ki, bu alətin əsas dəyəri sadəcə geniş əhali üçün “kripto ilə ödəniş” yaratmaq deyil. Daha böyük istifadə sahəsi banklar, ödəniş təşkilatları, fintech platformalar, marketplace-lər, cross-border transferlər, tokenizasiya olunmuş aktivlər və süni intellekt agentləri arasında sürətli, şəffaf və proqramlaşdırıla bilən hesablaşmaların aparılmasıdır.
Azərbaycanda da bu ilin sonuna qədər “Kripto aktivlər haqqında” yeni qanunun qəbul olunacağı gözlənilir. Qanun qəbul edildikdən sonra gec-tez müxtəlif qurumlar yerli stablecoin buraxmağa çalışacaqlar. Amma bazarın həcmini nəzərə alsaq, hər lisenziyalı şirkətin ayrıca stablecoin yaratması həm iqtisadi, həm texniki, həm də tənzimləmə baxımından səmərəsiz ola bilər. Bu, bazarda parçalanma, likvidlik çatışmazlığı, istifadəçi çaşqınlığı və inteqrasiya xərclərinin artması ilə nəticələnə bilər.
Ona görə də mənim təklifim OUSD modelindən ilhamlanaraq Azərbaycan üçün ortaq OAZN* (ad şərtidir) stablecoin modelinin yaradılmasıdır.
Bu modeldə yerli bazar oyunçuları; banklar, fintech şirkətləri, ödəniş təşkilatları, kripto xidmət provayderləri və mümkün olduğu halda Visa və MasterCard kimi beynəlxalq payment rail tərəfdaşları vahid protokol ətrafında birləşə bilər.
Model sadə formada belə işləyə bilər:
Ortaq protokol hazırlanır. Stablecoin-in istifadə sahələri, emissiya qaydaları, geri çevrilmə mexanizmi, ehtiyat tələbləri, audit standartları, KYC/AML şərtləri və texniki inteqrasiya qaydaları müəyyən olunur.
Protokola qoşulmuş lisenziyalı maliyyə qurumu müəyyən məbləğdə AZN vəsaitini ayrılmış və nəzarət olunan bank hesabında saxlayır və həmin məbləğ qarşılığında dövriyyəyə eyni həcmdə OAZN buraxır.
İstifadəçi və ya tərəfdaş OAZN-i istənilən vaxt yenidən AZN-ə çevirə bilir. Beləliklə, stablecoin-in dəyəri real AZN ehtiyatı ilə təmin olunur və sistemin etibarlılığı təkcə texnologiyaya yox, həm də tənzimləmə, audit və şəffaflıq mexanizmlərinə əsaslanır.
Nəticədə Azərbaycan bazarında ayrı-ayrı qurumların fərqli stablecoin-ləri əvəzinə, hamı tərəfindən tanınan, vahid standartla işləyən, tənzimlənən və interoperable yerli rəqəmsal manat infrastrukturu formalaşa bilər.
Belə bir modelin əlavə faydaları da var.
Birincisi, bazarda parçalanmanın qarşısını alır. Hər şirkətin ayrıca token buraxması əvəzinə, hamı eyni standart üzərindən işləyir.
İkincisi, likvidliyi mərkəzləşdirir. Vahid OAZN modeli daha dərin likvidlik yaradır və istifadəçilər üçün alqı-satqı, transfer və geri çevrilmə prosesini asanlaşdırır.
Üçüncüsü, tənzimləyici nəzarəti sadələşdirir. AMB və digər aidiyyəti qurumlar onlarla fərqli stablecoin modelini ayrıca izləmək əvəzinə, vahid protokol, vahid audit standartı və vahid risk çərçivəsi üzərindən nəzarət edə bilər.
Dördüncüsü, fintechlər üçün yeni məhsul imkanları yaradır. Marketplace ödənişləri, escrow xidmətləri, mikroödənişlər, abunəliklər, loyalty proqramları, creator economy, B2B hesablaşmalar və cross-border transferlər daha çevik qurula bilər.
Beşincisi, süni intellekt agentləri üçün ödəniş infrastrukturu yarada bilər. Gələcəkdə AI agentləri istifadəçi adından xidmət ala, abunəlik ödəyə, məlumat bazalarına çıxış əldə edə və mikrotransaksiyalar həyata keçirə bilər. Bunun üçün proqramlaşdırıla bilən, limitlənə bilən və izlənə bilən rəqəmsal ödəniş aləti lazımdır.
Altıncısı, yerli bazarı dollar stablecoin-lərindən tam asılılıqdan qismən azalda bilər. İnsanlar və şirkətlər on-chain əməliyyatlar üçün yalnız USDT və USDC kimi dollar əsaslı stablecoin-lərə yox, AZN təminatlı yerli alternativə də sahib olarlar.
Yeddincisi, gələcək tokenizasiya bazarı üçün baza yaradır. Dövlət istiqrazları, korporativ istiqrazlar, hesab-fakturalar, loyalty balansları və digər real aktivlər tokenizasiya olunarsa, onların hesablaşması üçün yerli stablecoin çox vacib infrastruktur rolunu oynaya bilər.
Səkkizincisi, Azərbaycanı regionda rəqəmsal maliyyə innovasiyası baxımından önə çıxara bilər. Düzgün qurulmuş OAZN modeli təkcə yerli bazar üçün deyil, gələcəkdə regional ödəniş, remittance və fintech inteqrasiyaları üçün də strateji üstünlük yarada bilər.
Əsas məsələ stablecoin-i sadəcə “kripto ilə ödəniş” kimi görməməkdir. Stablecoin yeni maliyyə infrastrukturu ola bilər. Əgər Azərbaycan bu sahəyə vaxtında və düzgün model ilə daxil olsa, bazar parçalanmadan, risklər böyümədən və xarici stablecoin-lər dominant olmadan yerli rəqəmsal maliyyə qatını formalaşdırmaq mümkündür.
