Arthur Schopenhauer "Həyat müdrikliyi haqqında aforizmlər" kitabında insan həyatını xarakterizə edən dəyərləri tərəziyə qoyarkən vurğulayır: İnsanın həqiqi dəyəri onun nəyə sahib olmasında və ya başqalarının gözündə necə görünməsində deyil, yalnız və yalnız onun öz daxili varlığında, zəkasında və mənəviyyatındadır. Filosofun fikrincə, öz daxilində fərdi bir dəyər, zəka və ya xarakter formalaşdıra bilməyən insan avtomatik olaraq kütləvi kimliklərə sığınır.

Buna görə də Schopenhauer milli, dini və ya irqi qüruru "qürurun ən ucuz növü" adlandırır. Bəs niyə ucuzdur? Çünki insan doğulduğu coğrafiyanı, hansı millətə və ya dinə mənsub olacağını özü seçmir. Doğuşdan hazır tapdığımız, heç bir alın tərimiz, əməyimiz və ya fərdi seçimimiz olmayan şeylərlə öyünmək, əslində öz şəxsi varlığımızın müflisliyini etiraf etməkdir. Özündə fəxr ediləsi heç bir fərdi keyfiyyət tapmayan, daxilən bomboş olan fərd son sığınacaq yeri kimi mənsub olduğu kütlənin adından danışmağa, onun tarixi ilə öyünməyə başlayır.

Bunu gündəlik həyatdan sadə bir nümunə ilə təsəvvür edək: Bir memar illərlə əziyyət çəkib, layihələndirib möhtəşəm bir bina ucaldır. Onun bu bina ilə qürur duyması haqqıdır — çünki ortada fərdi zəhmət və iradə var. Lakin həmin binanın yanından keçən, ömründə bir kərpic üstünə kərpic qoymamış birinin küçəsindəki bina ilə özünü möhtəşəm hiss edib öyünməsi nə qədər gülüncdürsə, bir xalqın keçmişdə yetişdirdiyi şəxsiyyətlərin kölgəsində daldalanıb özünü üstün saymağı da bir o qədər absurddur.

Schopenhauerin toxunduğu başqa bir məqam isə tənqidi təfəkkürdür. Daxilən zəngin və zəkası bütöv olan insan mənsub olduğu cəmiyyətin, millətin və ya mühitin nöqsanlarını, korluqlarını hər kəsdən daha aydın görür. O, kütlə psixologiyasına kor-koranə qapılmır. Kollektiv qürur isə fərdin gözünü kor edir. İnsanı öz şəxsi çatışmazlıqları ilə üzləşməkdən yayındırır və ona saxta, cılız bir üstünlük hissi verir. Nəticədə daxili boşluq kollektiv fəxarət pərdəsi altında gizlədilir.

İnsan yalnız öz iradəsi, zəkası, mənəvi duruşu və ortaya qoyduğu dəyərlə var ola bildikdə müstəqil şəxsiyyətə çevrilir. Əks halda, kütləvi kimliklər sadəcə öz daxili yoxsulluğumuzu gizlətmək üçün geyindiyimiz saxta dondan başqa bir şey deyil.