İnsanın zəkası, mütaliəsi və idrak səviyyəsi dərinləşdikcə, ətrafındakı dünyaya baxışı da kökündən dəyişməyə başlayır. Biliyin və fərqindəliyin artması insana təbii bir məsafə qazandırır — o, əvvəllər içində rahatlıqla nəfəs aldığı kütləyə, gündəlik məişət qayğılarına, kiçik hesablaşmalara artıq kənardan baxmağa başlayır. Lakin bu kənardan baxış əksər zaman böyük bir ruhi böhranı da bərabərində gətirir. İnsan kütlənin sığındığı rahat yalanları, saxta təsəlliləri və mənəvi dayazlığı gördükcə daxilində iki yoldan biri forma alır: ya kütləyə qarşı dərin bir nifrət və təkəbbür, ya da onların bu acizliyinə qarşı sakit, daxili bir mərhəmət.

Ədəbiyyat və fəlsəfə idrakın gətirdiyi bu ağır böhranın nümunələri ilə doludur. Daniel Keyesin "Elcernon üçün çiçəklər" əsərindəki Çarli Qordon zəkası sürətlə artdıqca illərlə "dostum" dediyi insanların əslində onunla riyakarcasına əyləndiyini, onu bir insan kimi deyil, sadəcə gülünc bir obyekt kimi gördüklərini kəşf edir. Çarlinin hiss etdiyi şey təkəbbürdən çox, xəyanət olunmuşluq və dərin bir tənhalıq idi. Cek Londonun Martin İdeni isə mütaliə edib dərindən düşündükcə gözündə ilahiləşdirdiyi burjuaziya cəmiyyətinin necə içi boş və saxta etiketlərdən ibarət olduğunu gördü. Martinin tragik sonluğu insanlara qarşı duyduğu o qarşısıalınmaz tiksinti və nifrət oldu — o, idrak zirvəsində tək qaldı və bu ziddiyyəti həzm edə bilməyib özünü okeana atdı. Friedrich Nietzsche fəlsəfəsində də Zərdüştün dağa çəkilməsi kütlənin "qul əxlaqı"na, rahat yalanlara sığınaraq yaşamaq istəyinə qarşı bir reaksiya idi.

Bəs fərqindəlik qazanmış fərdin kütlənin yalanlarından qaçıb həqiqətə sığınması eqodurmu?

Bu sualın cavabı sığınmanın mahiyyətindədir. Əgər insan kütlədən uzaqlaşarkən öz daxili bütövlüyünü, ruhani sakitliyini və düşüncə azadlığını qorumağa çalışırsa, bu eqo deyil, mənəvi cəhətdən özünüqorumadır. Çünki fərqindəliyi yüksək olan fərd üçün riyakarlıq və cəhalət mühitində yaşamaq doğrudan da zehni işgəncəyə çevrilir. Amma əgər bu uzaqlaşma "mən həqiqəti anladım, siz isə miskin kütləsiniz" təkəbbürünə çevrilirsə, burada artıq həqiqətin özü yox, biliyin verdiyi üstünlük hissi — yəni eqo danışır. Nitsşenin də xəbərdarlıq etdiyi kimi, uçuruma uzun müddət baxanda uçurum da insanın içinə baxmağa başlayır. Cəhalətdən qaçarkən nifrətə sığınmaq fərdin özünün də mənəvi baxımdan məhv olması deməkdir.

Fəlsəfə və psixologiyada nifrətin bu tələsinə düşməmək və cəhalətə qarşı mərhəmət duymaq üçün yanaşmalar mövcuddur:

Spinoza vurğulayır ki, dünyada hər şey kimi insanın davranışları və cəhaləti də müəyyən səbəb-nəticə zəncirinin məhsuludur. Kütlənin cəhaləti onların azad iradə ilə seçdiyi bir pislik deyil. Bu, onların tərbiyəsinin, mühitinin, genetik və psixoloji məhdudiyyətlərinin qaçılmaz nəticəsidir. Fırtınaya nifrət etmək necə mənasızdırsa, biologiyasının və mühitinin əsiri olan cahil insana da nifrət etmək o qədər absurdluqdur. Bu deterministik dərketmə nifrəti neytrallaşdırır.

Sigmund Freud və psixoanalitik məktəbə görə isə həqiqət ağır, soyuq və həzm olunması çətin bir yükdür. Varoluşsal tənhalıq, ölüm gerçəyi, həyatın mənasızlığı kimi həqiqətlərlə üz-üzə gəlməyə çox insanın daxili resursu və ruhani gücü çatmır. Cahillik və ya rahatladıcı yalanlar zəif ruhların həqiqətin dəhşətli yükündən qorunmaq üçün geyindiyi bir zirehdir. İnsanın reallıqla üzləşməyə gücü çatmadığı üçün yalanlara sarıldığını anladıqda, ona qarşı hiss edilən şey hiddət yox, bir həkimin xəstəsinə duyduğu empatiya və mərhəmət olur.

Platonun "Mağara Alleqoriyası"nda da mağaradan çıxıb günəşi görən filosof zəncirlənmiş insanlara geri dönəndə onların kölgələrə inanmağa davam etdiyini görür. Sokratik ənənəyə görə, heç kim bilərəkdən cahil və ya şər olmaz. Cəhalət mənəvi bir qüsur deyil, idrak korluğudur. Görmə qabiliyyətini itirmiş bir kor insana "niyə görmürsən?" deyə nifrət etmədiyimiz kimi, zehni kölgələrə həbs olunmuş kütləyə də nifrət edilməz.