Son vaxtlar bir fikir ağlımdan çıxmır. Xəbərlərə baxanda hər şey ayrı-ayrı hadisə kimi görünür: bir yanda müharibə, bir yanda AI bumu, o biri yanda Avropada miqrant əleyhinə çağırışlar, neftin qiyməti, birjalar. Amma bunları yan-yana qoyanda sanki bir-birini tamamlayan bir mənzərə yaranır.

Bu yazı nə proqnozdur, nə də elmi analiz. Sadəcə ətrafda nə baş verdiyinə, bunların birləşəndə nəyə gətirə biləcəyinə və bizim, adi insanların, necə hazır ola biləcəyimizə baxmaq istədim.

Ətrafda nə baş verir

İqtisadiyyat şişib. Uzun illərdir artım dayanmır. Bu gün Amerika birjasının dəyəri ölkənin illik iqtisadiyyatının təxminən iki mislidir. Bu, 2000-ci ildəki dot-com bubble-dan da yüksəkdir. Böyük investisiya şirkətləri artıq açıq deyir ki, AI səhmlərindəki bum sona yaxınlaşır.

AI bumu var, amma gündəlik texnologiya yerində sayır. Son illərdə smartfonlarda əsl yenilik görmədik, sadəcə prosessor və kamera güclənir. Bütün pul və diqqət AI-a axır.

Müharibələr bir-birinin üstünə gəlir. Bu ilin fevralında ABŞ və İsrail İrana hücum etdi, müharibə bütün regiona yayıldı. Hörmüz boğazı bağlandı, neft 100 dollardan yuxarı qalxdı. Rusiya–Ukrayna müharibəsi davam edir, Avropada isə açıq danışırlar ki, Rusiya NATO-nu sınamaq üçün Baltikyanında addım ata bilər. Hava limanlarında sabotajlar, dronlar artıq adi xəbərə çevrilib.

Avropa sağa gedir. 20 il əvvəl Avropada ifrat sağ partiyalar səslərin 7%-ni alırdı, indi bu rəqəm dörddə birə yaxındır. Almaniyada AfD ən populyar partiyadır. Sosial mediada müsəlman miqrantlara qarşı millətçi, hətta nasizmə yaxın rəylər çoxalıb.

Pandemiyanı da unutmayaq. Bir neçə il əvvəl iqtisadiyyat dayanmışdı. Amma dövlətlər pul çap edib sistemi saxladılar və sanki heç nə olmadı.

Bunlar birləşəndə nə ola bilər

İlk baxışda ağla gələn fikir belədir: iqtisadiyyat şişib, buraxsalar çökəcək. Müharibə olsa, bir tərəfin iqtisadiyyatı sürətlə böyüyəcək, texnologiya sıçrayacaq, bubble-lar isə müharibə fonunda görünməz olacaq. Millətçi ritorika da bunun üçün zəmin hazırlayır.

Tarixdə buna bənzər dövr olub. 1929 böhranından sonra qəzəb millətçiliyə, millətçilik silahlanmaya, silahlanma da İkinci Dünya Müharibəsinə gətirdi. Amerika Depressiyadan faktiki olaraq müharibə ilə çıxdı.

Amma son 80 ildə sistem hər dəfə başqa yol seçib: 1970-lərin neft böhranında, 2008-də, pandemiyada müharibə yox, pul çapı və inflyasiya seçildi. Nüvə silahı olan dünyada "qalib tərəf böyüyür" hesabı da artıq işləmir.

Mənim gördüyüm üç ehtimal belədir:

1. Parçalanmış müharibələr dövrü (ən ehtimallı, təxminən 60%). Bir böyük dünya müharibəsi olmur, amma eyni anda bir neçə kiçik müharibə gedir: İran, Ukrayna, Rusiyanın Avropaya qarşı sabotajları. Ölkələr silahlanmaya pul xərcləyir, NATO artıq 5% hədəfini qoyub. Yəni müharibə iqtisadiyyatı qurulur, dünya müharibəsi olmadan. AI bubble partlasa, günah neftə və müharibəyə yazılacaq. Bubble-lar belə görünməz olur.

2. Yavaş inflyasiya (təxminən 25%). Müharibələr soyuyur, Hörmüz açılır, birja yumşaq düşür. Borclar sakitcə inflyasiya ilə əridilir. Dramatik görünmür, amma illər ərzində hər kəs eyni maaşla daha az şey ala bildiyini hiss edir.

3. Böyük müharibə (az ehtimallı, təxminən 10–15%). Rusiya ilə NATO və ya Çin ilə ABŞ arasında birbaşa toqquşma. Tarix göstərir ki, belə müharibələr çox vaxt plan yox, səhv hesablama ilə başlayır. 1914-də heç kim dünya müharibəsi istəmirdi, amma bir-birinə bağlı addımlar ora gətirdi.

Bu rəqəmlər proqnoz deyil, sadəcə mənim hissiyatımdır.

Problem harada ola bilər

Hansı ehtimal olursa olsun, ümumi nəticə eynidir: pulda saxlanan dəyər əriyir, real aktivlər və bacarıqlar qalır. Fərq yalnız sürətdədir. Birində yavaş-yavaş, birində şok şəklində.

Ən çox itirən də həmişə eyni insanlardır: yığımını nağd və ya bankda saxlayan, amma heç bir aktivi olmayan orta təbəqə. Maaş qiymətlərdən geri qalır, ev almaq çətinləşir, qəzəb artır. Bu qəzəb də millətçi partiyalara səs olaraq qayıdır. Yəni millətçilik müharibəni başlatmır, bahalıq millətçiliyi böyüdür.

Azərbaycan üçün isə maraqlı bir paradoks var: manat üçün ən böyük risk müharibə yox, müharibənin bitməsidir. Hazırda yüksək neft qiyməti manatı qoruyur. Hörmüz açılıb neft kəskin ucuzlaşsa, 2015-ci ildəki devalvasiyalar yada düşə bilər. Eyni zamanda müharibə birbaşa cənub sərhədimizdədir, bu da ayrıca riskdir.

Necə hazır olaq?

Yaxşı xəbər budur: hansı ehtimalın reallaşacağını bilməyə ehtiyac yoxdur. Bəzi sadə addımlar hər üç halda işləyir.

Nə etməli:

• Kreditinə bax. Manatda və sabit faizli kredit inflyasiya zamanı əslində sənin xeyrinədir. Amma dollarda və ya dəyişkən faizli kredit varsa, onu ilk növbədə bağlamağa və ya manata çevirməyə çalış. 2015-də insanları ən çox bu vurdu.
• 6–12 aylıq ehtiyat pul saxla. Bir hissəsi manatda, bir hissəsi valyutada, bir neçə bankda.
• Yığımı bir səbətə qoyma. Nə tam manat, nə tam dollar. Kiçik bir hissəsi qızılda da ola bilər.
• Gəlir mənbəyini çoxalt. Xaricə satıla bilən bacarıq hər vəziyyətdə ən yaxşı sığortadır.
• Sənədlərini qaydaya sal. Pasport, sənədlərin rəqəmsal nüsxəsi, tibbi sığorta. Ucuzdur, amma lazım olan gün çox dəyərlidir.

Nə etməməli:

• Yeni istehlak krediti götürmə.
• Kreditlə AI səhmi, kripto və ya "tez qazanc" layihəsinə girmə.
• Pik qiymətdə kreditlə ikinci mənzil alma.
• Hər xəbər başlığına görə panika ilə qərar vermə.

Son söz

Dünya bir anda dəyişmir, yavaş-yavaş dəyişir və biz bunu çox vaxt gec hiss edirik. Qorxmağa yox, hazır olmağa ehtiyac var. Az borc, bir neçə valyutada ehtiyat və tək bir yerdən asılı olmayan gəlir. Bu üçü olan insan hansı ssenari gəlsə də ayaqda qalır.

Siz nə düşünürsünüz? Hansı ehtimal sizə daha real görünür?
 

• Bu yazı şəxsi düşüncədir, maliyyə məsləhəti deyil.
• Məqalə Claude Süni İntellekt aləti ilə müzakirə nəticəsində hazırlanıb.

Mənbələr: Britannica · Atlantic Council · Iran war fuel crisis · CNBC · Oliver Wyman · GZERO · NATO