Fridrix Nitsşenin Zərdüştün dili ilə xəbərdarlıq etdiyi "Sonuncu insan" - insanın öz potensialının zirvəsinə çatmaq, daxili xaosundan doğan yaradıcı alovu alovlandırmaq və özünüaşma iradəsindən imtina edərək, komfortlu bir kiçikliyə təslim olmasının mənəvi portretidir. Müasir rəqəmsal dövrdə, alqoritmlərin diqqətimizi, seçimlərimizi və gündəlik vərdişlərimizi getdikcə daha çox istiqamətləndirdiyi hipertexnoloji reallıqda bu portret artıq yalnız nəzəri fərziyyə kimi görünmür. Sonuncu insan - böyük ideallardan, varlıq riskindən və fədakarlıqdan qorxan, həyatın mənasını isə əsasən ağrısız, çətinliksiz və təhlükəsiz bir mövcudluqda görən konformist fərddir.

"Sonuncu insan"ın daxilində qul əxlaqının izlərini də görmək mümkündür. Qul əxlaqı - gücsüzlük və acizlik vəziyyətindən doğan dəyərlərin zamanla mənəvi üstünlük kimi təqdim edilməsi və həyatın təsdiqləyici, yaradıcı qüvvələrinə qarşı reaktiv münasibətin formalaşmasıdır. "Sonuncu insan" yaradıcı iddiaya və özünüaşma cəsarətinə malik olmadığı üçün öz passivliyini "dinc və sakit həyat", qorxusunu "müdriklik və sülhsevərlik", risksizliyini isə "sağlam ağıl" adlandırmağa meyllidir. O, heç bir zirvəyə qalxmağa cəsarət etmədiyi üçün zirvəyə can atanları təkəbbürlü və eqoist elan edə bilər. Beləliklə, şəxsi kiçiklik bəzən universal mənəviyyat normasına çevrilir.

Müasir sonuncu insanın əsas meyllərindən biri bu passivliyi bəsləyən sonsuz komfort və stimullaşma tələsidir. O, səhər gözünü açar-açmaz rəqəmsal ekranın təqdim etdiyi sonsuz stimullaşma axınına sığınır. Gün boyu zəmanətli rutinin təhlükəsizliyinə həvalə olunur, axşamlar isə bir neçə saniyəlik videoların alqoritmik axınında diqqətini parçalayaraq daxili boşluğunu unutmağa çalışır. Onun üçün əzab və ya uğursuzluq ehtimalı inkişafın təbii bir hissəsi olmaqdan çıxaraq, mümkün qədər uzaq durulmalı bir təhlükəyə çevrilir. Nitsşenin düşüncəsində isə maneələr, müqavimət və əzab insanın özünüaşma prosesində qarşılaşdığı və özünü formalaşdırdığı mühüm qüvvələrdir. Əzabı və narahatlığı həyatın ayrılmaz tərəfləri kimi qəbul etmək əvəzinə onlardan daim qaçan insan isə tədricən öz iradəsini xarici stimullara təslim etmək təhlükəsi ilə üzləşir.

Eyni zamanda, "sonuncu insan" kütlənin və sürünün içində əriməyə can atan fərddir. O, fərqlənməkdən, orijinal duruş nümayiş etdirməkdən və cəmiyyətin rahatlığını pozmaqdan çəkinir. Sosial şəbəkələrdə eyni tonda danışmaq, eyni trendləri təkrar etmək və eyni estetik qəliblərə bürünmək fərdiliyin necə zəifləyə biləcəyini göstərir. Sürüdən ayrılıb fərqli iddia ilə çıxış edən, risk alan və ya müstəqil iradə göstərən hər bir kəs "sonuncu insan"ın daxilindəki yetərsizlik hissini ona xatırlatdığı üçün narahatlıq yarada bilər. Bu narahatlıq bəzən rəqəmsal linç mədəniyyətinə, anonim hücumlara və orta statistik normanı qorumaq üçün yaranan kollektiv aqressiyaya çevrilir.

Lakin burada başqa bir təhlükə də var. "Sonuncu insan"ı tənqid edən insan özünü avtomatik olaraq ondan üstün hesab etməyə başladığı anda, tənqid etdiyi şeyin başqa bir formasına çevrilə bilər. Sürüdən ayrılmaq hələ özünüaşmaq demək deyil. İnsan kütləyə qarşı çıxmağı belə bir kimliyə, bir üstünlük hissinə və yeni bir sürü psixologiyasına çevirə bilər. Nitsşenin düşüncəsinin daha çətin sınağı yalnız kütlədən fərqlənmək deyil, fərqliliyini də son məqsədə çevirməməkdir.

Nəticə etibarilə, Zərdüştün "Sonuncu insan"ı sadəcə rahatlığı sevən və ya texnologiyadan istifadə edən insan deyil. O, özünüaşma ehtimalını təhlükəsizlik, rahatlıq və kiçik məmnuniyyətlərlə dəyişdirən insan tipidir. Texnologiya bu insanı yaratmaya bilər, lakin onun meyllərini görünməmiş miqyasda gücləndirə bilər.

Sonuncu insanın faciəsi ondadır ki, o, öz kiçikliyini xoşbəxtlik hesab edir və artıq itirdiyi şeyi - daha böyük bir insan olmaq ehtimalını itki kimi belə hiss etmir.