Bir mərhələdə bu, generativ köməkçilərə ciddi şəkildə “oturmuş” hər kəsin başına gəlir. Musiqiçilər bu effekti “tətil əlləri” adlandırırlar. Pianoya iki həftə yaxınlaşmamaq kifayətdir ki, Şopen artıq başqa cür səslənsin. Guya notlar eynidir, texnika yerindədir, amma axıcılıq və xırda motorika itir. Ölümcül deyil, amma nəzərəçarpacaq dərəcədə yavaşdır.Aviasiyada bu fenomen onilliklərdir öyrənilir. Hələ 2011-ci ildə ABŞ-ın Federal Mülki Aviasiya İdarəsi (FAA) bir çoxlarını qorxudan hesabat dərc etmişdi. Təhlil göstərdi ki, qəzaların 60%-i pilotların əl ilə idarəetmədə ixtisasını itirməsi ilə bağlı idi. Onlar avtopilota o qədər öyrəşmişdilər ki, kritik anda avtomatika söndükdə sadəcə nə edəcəklərini bilmirdilər. Buna hətta klinik ad da verilib:
avtomatlaşdırmanın yaratdığı bacarıq deqradasiyası.
Proqram təminatı hazırlanmasında hələ bunun üçün oturuşmuş termin yoxdur. Amma simptomlar artıq hər ikinci seniora tanışdır. Biz mühəndis “tonusunu” itiririk və bu, göründüyündən qat-qat daha hiyləgər şəkildə baş verir.
Darıxmaq idman zalı kimidir
Gəlin dürüst olaq: heç kim işin darıxdırıcı hissəsini sevmir. Unit-test yazmaq, sənədləşdirmə hazırlamaq, növbəti şablon “login” ekranını yığmaq. Bu, həmişə üzərindən atmaq istədiyin rutin kimi görünürdü — əvvəllər təcrübəçiyə, indi isə neyron şəbəkəyə.
Problem ondadır ki, bu rutin heç vaxt sadəcə iş olmayıb. Bu, gizli məşq idi.
Siz testləri əl ilə yazanda sadəcə kodu yoxlamalarla örtmürsünüz. Siz beyninizi “məhsuldar paranoya” rejimində işləməyə məcbur edirsiniz. Öz sisteminizin rəqibi kimi düşünürsünüz: “Bəs istifadəçi bura emoji daxil etsə?” “Bəs sorğunun ortasında şəbəkə kəsilsə?” Bu instinkt memarlıq kitablarını oxumaqla yaranmır. O yalnız o zaman formalaşır ki, siz şəxsən, öz əlinizlə yüzlərlə mənfi ssenarini yazıb-çizasınız.
Sənədləşdirmə də elədir. Modulu necə işlədiyini sözlərlə izah etməyə çalışanda qaçılmaz olaraq məntiq boşluqlarına rast gəlirsiniz. İzah etmə aktı elə yerləri üzə çıxarır ki, sizin anlayışınız əslində səthi imiş. Əgər bu prosesi buraxıb hamısını Sİ-nin öhdəsinə versəniz, bilik boşluqları sizinlə qalır.
Hətta şablon kod yazmağın da mənası var idi. Eyni strukturu onuncu dəfə yazandan sonra barmaqlarınız səhv nümunələrini beyin “oyanmadan” əvvəl tanıyırdı. Buna “nümunə tanıma” deyilir. Və onu yalnız çoxsaylı, bəzən bezdirici təkrarla inkişaf etdirmək mümkündür.
İndi biz sürtünməni aradan qaldırdıq. Kod yazmağın ağrısını götürdük. Amma ağrı ilə birlikdə öyrənmə prosesi də getdi.
Sürət illüziyası və reallıq
Bu atrofiyanın ən təhlükəli tərəfi onun görünməməsidir. Siz bir gün səhər oyanıb “mən daha pis proqramlaşdırıram” hissi ilə yaşamırsınız. Əksinə, bütün metriklər uğurdan danışır. Tiketlər bağlanır, tapşırıqlar həll olunur, məhsuldarlıq qrafikləri yuxarı qalxır.
Aalto Universitetinin tədqiqatçıları yaxınlarda güclü avtomatlaşdırma tətbiq etmiş bir mühasibat firmasını öyrəndilər. Onlar qorxulu bir şey aşkar etdilər: bacarıq deqradasiyası nə əməkdaşlara, nə də menecerlərə görünmürdü. İnsanlar özlərini daha effektiv hiss edirdilər, amma obyektiv olaraq peşəkarlıqları düşürdü. Heç kim həyəcan təbili çalmırdı, çünki zahirdə hər şey əla görünürdü.
Proqram təminatı hazırlığında vəziyyət oxşardır. 2025-ci il tədqiqatında təcrübəli developerlər Sİ-nin işlərini dörddə bir sürətləndirəcəyini gözləyirdilər. Reallıq isə tamam başqa çıxdı: tapşırıqların icra vaxtı 19% artdı. Prosesi sürətləndirməli olan alətlər onu yavaşıtmağa başladı, amma mühəndislər bunu heç fərq etmədilər.
Niyə belə olur? Çünki generasiya olunmuş kod işlək kimi görünür. Sİ-nin yazdığı testlər keçir və “yaşıl işıq” yanır. Kod örtüyü (coverage) hesabatı qürurla 94% göstərə bilər.
Amma bir nüans var: bu testlər kodun nə etdiyini yoxlayır, kodun nə etməli olduğunu yox, yəni niyyəti yox.
Bir neçə ay əvvəl sizin görüb mütləq nəzərə alacağınız kritik sərhəd halları artıq ağlınıza belə gəlmir. “Tələlər” axtaran beyin hissəsi, ehtiyac qalmadığı üçün susur. Sürət göstəriciləriniz artır, amma qeyri-trivial tapşırıqları həll etmək real qabiliyyətiniz azalır.
Lever tələsi
Bizə tez-tez deyirlər: Sİ — bu, bir “alətdir”. O bizi rutindən azad edəcək ki, “yüksək mövzulara”, memarlığa və həqiqətən çətin problemlərin həllinə fokuslana bilək. Qulağa möhtəşəm gəlir.
GitClear-ın apardığı milyonlarla kod sətri analizi narahatedici trend göstərdi. Mövcud kodun şüurlu şəkildə yaxşılaşdırılması olan refaktoringin payı 2020-ci ildə 24% idisə, 2024-də 10%-dən də aşağı düşüb. Əvəzində “copy-paste” kodun miqdarı bir yarım dəfə artıb.
Biz boşalan vaxtı memarlığı dərin düşünməyə sərf etmirik. Biz onu funksiyaları (feature) daha da sürətlə “itələməyə” xərcləyirik. Qol əvəzinə, sanki sükanı xarab maşına sadəcə qaz pedalını quraşdırmışıq.
Praktikasız sürətlənmə — acizlik anına aparan düz yoldur. Gec-tez Sİ-nin həll edə bilməyəcəyi bir tapşırıqla rastlaşacaqsınız. Ya da o darıxdırıcı hissədə (sizin həmişə keçdiyiniz yerdə) bir bug tapacaqsınız. Və məlum olacaq ki, bunu çözmək üçün sizdə sadəcə mental alətlər yoxdur.
Debug intuisiyası ağrı və “görmüşlük” hesabına gəlir. Siz yüzlərlə dəfə stack trace oxuya-oxuya bunu öyrənirsiniz. Təxminləriniz dəfələrlə reallığa dəyib sınanda sistemin davranışı barədə hipotezlər qurmağı öyrənirsiniz. Siz botdan bunu düzəltməsini istəyəndə o — düzəldir. Amma siz neyron əlaqənin formalaşma mərhələsini buraxırsınız. Növbəti dəfə yenə bota gedəcəksiniz, çünki öz intuisiyanız elə formalaşmayıb.
Əl ilə idarəetmə rejimi
Bu o deməkdirmi ki, Copilot-u, Claude-u və ya Gemini-ni atmaq lazımdır? Əlbəttə ki, yox. Bu, axmaq və qeyri-peşəkar yanaşma olardı. Proqresi ləğv etmək olmaz, və Sİ-dən effektiv istifadə etməyi öyrənmiş mühəndislər həqiqətən üstünlük qazanırlar. Amma alətdən istifadə ilə ondan asılılıq arasında fərq var.
Səriştəsini qoruyan mühəndislər neyroşəbəkələrlə işləməyə yanaşmanı dəyişiblər. Onlar Sİ-nin verdiyi nəticəyə son instansiya həqiqəti kimi yox, çalışqan, amma təcrübəsiz juniorun yazdığı kod kimi baxırlar. Baxmadan “Təsdiqləndi” möhürü vurmurlar. Oxuyur, yoxlayır və özlərinə narahat sual verirlər: “İnternet kəsilsə, bunu özüm yaza bilərdimmi?”
Bəziləri “əl ilə təkrar” deyilə biləcək metod tətbiq edir. Həftədə bir dəfə və ya hər sprintdə bilərəkdən avtomatlaşdırıla bilən bir tapşırığı götürüb onu əllə edirlər. Başdan sona. Boilerplate yazırlar, testləri doldururlar, sənədləşdirmə yazırlar.
Bu, yavaşdır. Bu, əsəbidir. Amma məşqin məğzi də elə budur. Siz idman zalına ona görə getmirsiniz ki, bu, ağırlıqları bir yerdən o birinə daşımağın ən effektiv yoludur (forklift daha yaxşı edər). Siz ora ona görə gedirsiniz ki, əzələləriniz atrofiyaya uğramasın.
Federal Mülki Aviasiya İdarəsi bunu çoxdan anlayıb. Onlar avtopilotları qadağan etmədilər. Onlar məcburi əl ilə uçuş saatları tətbiq etdilər. Pilot mütəmadi olaraq sükanı əlinə almalıdır ki, təyyarənin havada necə davrandığını unutmasın. Bacarıq məşq edilməlidir, yoxsa yox olur.
Bizə nə qalır, dostum
Konsert pianoçusu bir ay məşq etməsə, çalmağı unutmur. Sadəcə yaxşı çalmağı “unudur”. Və ən dəhşətlisi: məsul anında səhnəyə çıxana qədər bu keyfiyyət itkisini hiss etmir.
Siz sabah Sİ-yə görə işinizi itirməyəcəksiniz. Amma sizi usta edən şeyi itirmək riskiniz var — sistemi dərin səviyyədə anlama qabiliyyətini. Bu proses yavaş gedir. Əvvəl kitabxananın necə işlədiyini anlamırsınız, sonra modulların necə qarşılıqlı əlaqə qurduğunu, və sonda öz layihənizə “qara qutu” kimi baxdığınızı tutursunuz.
Sual Sİ-dən istifadə edib-etməyəcəyiniz deyil. Əlbəttə edəcəksiniz. Sual odur ki, beş ildən sonra kim qalacaqsınız: kapotun altında “sehrin” necə işlədiyini anlayan mühəndis, yoxsa yalnız “Generasiya et” düyməsini basmağı bacarıb işə düşməsinə dua edən operator?
“Alətdən istifadə edirəm” ilə “alətsiz bacarmıram” arasındakı fərqi indi izləməyə dəyər — o, keçilməz uçuruma çevrilməmişkən. Bəlkə elə bu gün o darıxdırıcı testi əllə yazmaq lazımdır?
Sadəcə, hələ də bacardığınıza əmin olmaq üçün.Məqalə Rus dilindən tərcümə edilib - orijinala baxmaq üçün bura kliklə
