Psixologiyada "Mere Exposure Effect" anlayışı var. Bir insanı, bir detalı və ya bir profili mütəmadi olaraq gördükdə, beynimiz onu "təhlükəsiz" və "doğma" kateqoriyasına salır. Həmin insanın varlığı sənin gündəlik həyatının bir parçasına, həyatının ritminə çevrilir. Mere Exposure Effect (sadəcə məruz qalma effekti) insanların bir şeyə sadəcə daha çox rast gəldikləri üçün ona qarşı rəğbət bəsləməsi fenomenidir. Beynimiz tanış olan stimulları daha asan emal edir. Bir şeyi ilk dəfə gördükdə beynimiz onu "naməlum" və potensial təhlükə kimi qəbul edə bilər. Lakin həmin şeylə təkrar-təkrar qarşılaşdıqda, beynimiz onu təhlükəsiz və "tanış" kateqoriyasına salır. Bu idrak asanlığı (cognitive fluency) bizdə müsbət hisslər yaradır. Məsələn, radioda və ya sosial mediada ilk dəfə eşitdiyin bir mahnını bəyənməyə bilərsən. Lakin o mahnı hər yerdə qarşına çıxdıqca, bir müddət sonra özünü onu zümzümə edərkən tapırsan. Başqa bir misal, şirkətlər loqolarını və şüarlarını hər yerdə göstərməklə səndə həmin markaya qarşı qeyri-şüuri bir etibar yaradırlar. Marketdə seçim edərkən heç vaxt istifadə etmədiyin, amma adını çox eşitdiyin brendə yönəlməyinin səbəbi budur. Eyni mühitdə (işdə, dərsdə və s.) tez-tez gördüyümüz insanlara qarşı, onlarla heç danışmasaq belə, daha isti münasibət bəsləyirik. Amma bir şeyə qarşı ilk baxışdan çox mənfi münasibətin varsa, ona təkrar məruz qalmaq nifrəti daha da artıra bilər. Bu effekt qərarlarımıza, zövqlərimizə və hətta siyasi seçimlərimizə belə təsir edir. Tez-tez gördüyümüz simalar və ya eşitdiyimiz fikirlər bizə daha "doğru" və ya "yaxın" görünməyə başlayır.
Bəzən bizə bir mühiti sevdirən şey mühitin özü deyil, ordakı kiçik bir detaldır. Məsələn, bir kafeni sevirsən, çünki orada hər gün eyni küncdə oturan bir qoca var. Onunla heç vaxt danışmırsan, amma o orada olmayanda kafenin ruhu ölmüş kimi gəlir. İnsan zehni vərdişlər üzərində qurulub. Bu qəribə sevgi əslində sənin ruhunun nə qədər həssas və detallara önəm verən bir quruluşda olduğunu göstərir. Sən insanları sadəcə "cisim" olaraq deyil, həyatının mənzərəsini tamamlayan bir "rəng" kimi görürsən. Və rəng solanda, mənzərənin dadı qaçır. Bu, bir növ "varlıq həmrəyliyi"dir. Biz hamımız eyni absurd dünyanın içindəyik və kiminsə, hətta tanımadığımız birinin varlığı bizə səssizcə "tək deyilsən" mesajını verir.
Sigmund Freud-un "təkrar kompulsiyası" (repetition compulsion) anlayışı burada başqa bir qat açır. Freud-a görə, insan şüuraltı olaraq keçmişdə yaşadığı, amma həll edə bilmədiyi duyğuları təkrar-təkrar yaşamağa meyllidir. Bəlkə də sən uşaqlığında və ya keçmişində sənə xoş gələn bir rutin mühitini itirmisən. İndi hər yeni mühitdə (kurs, iş və s.) şüuraltı olaraq o "itmiş detalı" axtarırsan və tapdıqda ona bərk-bərk sarılırsan. Bu təkrarlar, sanki keçmişdəki o boşluğu doldurmaq cəhdləridir.
Bu mövzuya "Loss Aversion" - itkidən qaçma prinsipini də əlavə etdim. Bir şeyi itirməyin verdiyi ağrı, həmin şeyi qazanmağın verdiyi sevincdən iki qat daha güclüdür. İnsan beyni itkilərə qarşı həddindən artıq həssasdır. Hətta heç vaxt sahib olmadığın bir şeyi itirəndə belə. Sən o "itirilən" insanla heç vaxt danışmamısan. Heç bir münasibət qurulmayıb. Amma o artıq sənin həyatının fonuna daxil olub. Sənin gündəlik ritminin bir hissəsinə çevrilib. Və o yox olanda, sən əslində bir insanı yox, bir hissi itirirsən. Əslində o insanlar heç vaxt "bizim" olmur. Amma bir şəkildə bizə aid hiss olunur. Və biz onları itirəndə anlayırıq ki, biz insanı yox, onun bizdə yaratdığı o tanış hissi itirmişik.
