Kompyuterlərin dünyası bizimkindən fərqlidir. Biz hərflər və rəqəmlərlə danışırıq, lakin kompyuterlər üçün yalnız iki vəziyyət mövcuddur: Gərginlik var (1) və ya Gərginlik yoxdur (0).
Gəl bu rəqəmsal dilin əlifbasını və kompyuterlərin necə "söhbət etdiyini" sadə dildə izah edim.
1. Bit və Byte: Rəqəmsal Ölçü VahidləriRəqəmsal aləmin ən kiçik kərpicləri Bit və Byte-dır.
Bit (Binary Digit): Ən kiçik məlumat vahididir. Yalnız iki qiymət ala bilər: 0 və ya 1. Bir bit tək başına çox məna ifadə etmir (məsələn, lampanın sönülü və ya yanılı olması kimi).
Byte (Bayt): 8 ədəd bitin bir araya gəlməsindən yaranır ($1 \text{ Byte} = 8 \text{ Bit}$). Kompyuterdə bir hərfi (məsələn, "A") və ya bir simvolu yadda saxlamaq üçün ən azı 1 Bayt yer lazımdır.
Aralarındakı Fərq Nədir?Byte adətən yaddaşın həcmini (faylın ölçüsü, HDD/SSD tutumu) ölçmək üçün istifadə olunur. (Böyük "B" ilə yazılır).
Bit isə adətən internet sürətini ölçmək üçün istifadə olunur (məsələn, 100 Mbps — saniyədə 100 meqabit). (Kiçik "b" ilə yazılır).
2. Kompyuterlər Necə "Danışır"? (İkilik Say Sistemi)Biz 10-luq say sistemindən (0-9) istifadə edirik, kompyuterlər isə İkilik (Binary) sistemdən. Hər bir hərf və rəqəm kompyuterin daxilində 0 və 1-lərdən ibarət kodlara çevrilir.
Məsələn, sən klaviaturada "A" hərfinə basdıqda, prosessor bunu 01000001 kimi görür.
Bu prosesə Kodlaşdırma deyilir. Ən geniş yayılmış standartlar ASCII və Unicode-dur.
3. Məlumat Necə Ötürülür?Məlumat bir cihazdan digərinə paketlər şəklində göndərilir. Bu prosesi 3 mərhələdə təsəvvür etmək olar:
A. PaketləşdirməBöyük bir fayl (məsələn, şəkil) birbaşa bütöv halda göndərilmir. O, kiçik "paketlərə" bölünür. Hər paketin üzərində "mən 5-ci hissəyəm", "göndərən: Ceyhun", "təyinat: Server" kimi etiketlər olur.
B. Siqnala ÇevrilməBu 0 və 1-lər fiziki mühitdən asılı olaraq formasını dəyişir:
Mis kabellərdə: Elektrik gərginliyinin dəyişməsi kimi (məsələn, 5V = 1, 0V = 0).
Fiber-optikdə: İşıq yanıb-sönməsi kimi (İşıq var = 1, yoxdur = 0).
Wi-Fi və Radioda: Elektromaqnit dalğalarının tezliyinin dəyişməsi kimi.
C. Qəbul və BirləşdirməQəbul edən tərəf (məsələn, dostunun telefonu) bu gələn elektrik və ya işıq siqnallarını yenidən 0 və 1-lərə, sonra isə həmin paketləri ardıcıllıqla birləşdirərək ilkin fayla (şəklə) çevirir.
Ölçü Cədvəli (Xatırlatma)| Ad | Həcm | Təxmini mənası |
|---|---|---|
| Kilobyte (KB) | 1024 Byte | Bir neçə sətirlik mətn |
| Megabyte (MB) | 1024 KB | Bir mahnı və ya şəkil |
| Gigabyte (GB) | 1024 MB | Bir HD film |
| Terabyte (TB) | 1024 GB | Böyük bir arxiv |
